ALTERNATİF VE UYUMLU YAŞAM FORMLARI
Tanrı’nın mutlak kudreti ve yaratım serbestisi çerçevesinde, korku, ceza, özgür irade ve imtihan gibi dünyevi kavramların tamamen dışında bir varlık boyutunun mantıksal olarak mümkün olup olmadığını sorguluyoruz. Bu, metafizik düşünce deneyi ve cevabını, Tanrı’nın doğasına ve yaratım amacına bağlı olarak ele alacağız.
Bizler dünyadaki elementlerin dünya şartlarına uygun tepkimeleri ile oluştuk ve Dünya üzerindeki tüm yaşam, gezegenimizin ilk dönemlerindeki fiziksel şartların ve kimyasal elementlerin etkileşiminin doğrudan bir sonucudur. Yaşam, karbon elementinin benzersiz bağ kurma yeteneğine dayanır. Karbon, aynı anda dört farklı atomla kararlı bağlar kurarak karmaşık organik molekülleri (DNA, proteinler) oluşturabilir. Erken Dünya'nın sıcaklığı, atmosfer basıncı ve sıvı haldeki su, bu karbon bileşiklerinin birbirleriyle reaksiyona girmesi için mükemmel bir "laboratuvar" ortamı sağlamıştır. (1)
Evrenin yasaları ve Dünya'nın çevre şartları tam olarak bizim var olabileceğimiz hassas dengeyi sağlayabildiği için biz buradayız ve aklımızla da bunu sorgulayabiliyoruz. Şartlar biraz daha farklı olsaydı, ya hiç var olamazdık, ya da farklı şartlara uyum sağlayan bambaşka element tabanlı canlılar olurduk. Dünya oluştuktan sonra, bu elementler gezegenin yer çekimi ve sıcaklık şartlarında milyarlarca yıl boyunca karmaşık reaksiyonlar vererek en sonunda yaşam dediğimiz sürece ve sonra bilince dönüşmüştür.
Yani bizler evrenden kopuk varlıklar değiliz, evrenin kendi içindeki etkileşimlerle, kendi şartlarında ürettiği, kendini ve çevreyi gözlemleyen parçalarıyız. Bir gecede varolmadık, milyarlarca süren bir gelişimin formlarıyız.
Bizler sadece Dünya'daki "karbon ve su tabanlı" yaşamı bildiğimiz için alternatif formları hayal etmekte zorlanırız.
Eğer evrende hiçbir canlı olmasaydı, evrenin bir "anlamı" olduğunu söylemek ilgi, bilgi ve bilinç alanımızın dışında kalırdı. Felsefi açıdan bakıldığında, "anlam" kavramı bilgiyi işleyen, değerlendiren ve hisseden bir bilinci gerektirir. Çünkü anlam, nesnelerin kendisinde değil, onu gözlemleyen insani zihninin bir yaklaşımı ve çıkarımıdır. Canlılar olmasa bile evren, entropisi, fizik kurallarıyla, yıldızlarıyla, atomlarıyla ve zamanı ile var olmaya devam ederdi. Evreni gözlemleyecek ya da varlığını sorgulayacak bilinç olmadığından, neden, kim tarafından, nasıl yaratıldığı tartışılmazdı; eğer bir yaratıcı varsa evreni ile başbaşa kalırdı. Tanrı, insanları yaratmadığı için eksiklik hisseder miydi, ya da insansız bir evrende ne yapardı, bunu bilemeyiz? Tanrı’nın var olduğunu düşünüyor olsak bile insanlı bir evrende şu anda ne hissettiğini bilemediğimiz gibi.
Soru: Zorunlu bir yaratılış düzeni mi var, Tanrı başka türlü de yaratabilir miydi? Bu soruyu biyolojik, kimyasal, fiziksel perspektiften sormasak da, sonuçta sorgulayacağımız şeyler bu dünyaya özgü ya da bambaşka maddi yapıların ve güçlerinin etkileşimine dayanıyor.
Dünya dışı alternatif yaratılış:
Başka yerlerde, başka canlılar, başka formlarda var olabilir mi? Teorik olarak, evet. Ama bizim onları bilme, tanıma şansımız hiç olmayabilir. Evrenin büyüklüğü ve mesafe tek başına yeterli sebep gibi dursa da maddenin, enerjinin ve zamanın farklı hallerindeki boyutlarla temas kurmak mümkün olmayabilir.
Dünyada alternatif yaratılış:
Düşünüldüğünde, başka maddi olasılıklar dünyası tasavvur edilebilir görünüyor. Burada tecrübe ettiğimiz dünyadan edindiğimiz insani ve düşünsel kavramlarla şekillenmiş bir dünyayı hayal ediyoruz.
Eğer zeki ve bilinç sahibi varlıklar olsalardı: Bilgiyi doğrudan kavrayabilen, bilginin anında tüm varlıklara iletildiği ortak bilişsel ağlarla bağlantılı, yanılgı üretmeyen bilinç sahibi, korku ve eksiklik olmadan öğrenen üstün zihinli, ahlaki çatışma yerine uyumla işleyen sosyal olgunluk alanına sahip varlıklar... Teorik olarak, enerjini kendisi üreten, kendini biyolojik olarak yenileyen, birbirini yok etmeyen yaşam formları…
Böyle hayali bir sistemde bilinçler birleşebilir, deneyimler aktarılabilir, öğrenme kayıpsız, varlıklar “uyumlu” olabilir miydi? Bu durumda “acıyla seçilim” yerine “bilgiyle gelişim” olur muydu? Canlı, bedensel, ruhsal işkence benzeri acılar ve gerilimler yaşamadan, sadece acıya dair “bilgi sinyali” alabilir, acı çekerek öğrenme yerine, doğrudan idrak ederek, farkındalıkla öğrenme gerçekleşebilir miydi? Ölüm yerine aşamalı yükselmeler sayesinde öncekinden daha farklı ve zengin bir boyuta geçiş sağlanabilir miydi? Bir anlamda biyolojik ölüm yerine boyutlar arası dönüşüm mümkün olabilir miydi?
Elbette bu özelliklere ve niteliklere sahip varlıkların evrimleşeceği bambaşka biyolojik, fiziksel ortamlara sahip olması gerekirdi. Tanrı, neden bu koşulları seçti, insanları başka bir varlık anlayışında kendine daha sadık, insanlar için de daha “iyi” koşullar sağlayabilir miydi? Kutsal metinler insanı belirli zaafları (nankörlük, hırs gibi) ve erdemleri (vicdan, adalet, merhamet gibi) olan sabit bir özle tanımlar. Dinler, bu doğayı yok etmeyi veya dönüştürmeyi değil, insanın özünü kabul ile onu terbiye etmeyi, ahlaklı yapmayı hedefler.
Cevapsız soruların olmadığı, hakikatin doğrudan algılayabildiği, kulların Tanrı’yı gerçekten yanında hissettiği bir düzeni tasarlamak mümkün değil miydi?
Anlam neden kaygı üzerinden oluşuyor?
Yaşam travmalarla iç içedir? Tanrı’yı tanımak için mutlaka bu travmatik varoluş ortamında korku duyması, gerilim, endişe yaşaması mı gerekir? Bu bağlamda, Tanrı, neden varoluşu acı, korku ile insanın eksikliklerine vurgu yaparak, ödül-ceza ile sürekli uyararak, terbiye etmeye çalışarak, belirsizlik ve ahlaki risk taşıyan, sorumluluk almakta zorlanan insanlardan oluşan bir dünya yaratma yoluna gitmiştir?
Bu noktada korku kavramını da tanımlamak yerinde olur. Korku duygusu, kaynağına ve tetiklenme biçimine göre biyolojik, Tanrısal, psikolojik, sosyal, ahlaki, varoluşsal, kültürel, siyasi, bilinçdışı, bilinmeyen olmak üzere türlere ayrılır. Bu kategoriler sıklıkla birbiriyle örtüşür.
İnsanın evrimsel süreçlerinden toplumsal normlarına kadar farklı alanlarda şekillenen bu korku türleri, hayatta kalmamızı ve yaşamsal düzeni sağlamamızı kolaylaştırır. Evrim açısından korku, dehşet, acı, ahlaki bir sorun değildir ve hayatta kalmaya dair eylemlere yönelten bir davranış düzenleme mekanizmasıdır. Bu nedenle bugünkü biyolojik evrim mantığında korku, rekabet, ölüm, endişe, av ve avcı ilişkisi, kaynak kıtlığı ya da bolluğu neredeyse sistemin temelidir. Bildiğimiz Darwinci evrim içinde tamamen korkusuz ve acısız bir yaşam mümkün değildir.
İşte asıl felsefi tartışma burada başlıyor. “Tamam, mevcut biyolojik evrim travma ve acı üretiyor. Ama neden yalnızca böyle bir evrim mümkün olmuştur?” Daha temel soru: “Eğer Tanrı, her şeye kadirse, her şeyi biliyorsa, mutlak iyiyse, o halde neden acıya açık, bedenleri ve psikolojileri kırılgan, varoluşsal güveni hissetmediği, tabiat karşısında zayıf hissettiği, korku ile yönlendirilmiş, ölüm ve kayıp yaşayarak anlam arayan bir bilinç mimarisini seçmiştir? Tanrı neden acıyı ve ontolojik kırılganlığı zorunlu kılınan bir varlık ile böylesi bir sistemi tercih etmiştir?
Cennet mümkünse…
Bir varlığın yaşam ortamı, travmatik hayatta kalma refleksleriyle kurulmamışsa, muhtemelen “acı çekmeden anlam üretmenin” tamamen doğal olduğu bir bilinç durumunda yaşayabilirdi.
Tanrı cennette insanı hem özgür, günahsız, kötülüğün olmadığı, hem de haz ortamında yaratıyor iddiasındaysa, bu şimdiden farklı boyutların varlığının mümkün olduğunu göstermez mi? Herkes bilir ki cennet ve cehennem kavramı dinsel anlatıda zaten olduğu düşünülen metafizik boyutlardır. Ama kimsenin deneyimleyemediği bu mekanlar dünyadaki çileli bir sürecin sonrasındadır.
Cennette özgürlük vardır ama kötülük arzusu yoktur. Eğer, “başka türlü bilinç”, “başka türlü yasa”, “acı üretmeyen özgürlük”, “çatışmasız varoluş” mümkünse ki cennet anlatısı bunu varsayıyor, o halde, acı, korku, ölüm, biyolojik rekabet ve trajedinin zorunlu olduğu iddiası zayıflar. Çünkü cennet fikri zaten alternatif bir varoluş modelinin teorik olarak mümkün olduğunu kabul etmiş olur. Cennet tasviri, “başka türlü bir bilinç ve dünya mümkündür” kavramını öncül olarak onaylamış olur. Bu da şu soruyu açık bırakıyor, “Eğer acısız, tereddütsüz özgürlük mümkünse, neden başlangıç modeli bu olmadı?”
Burada mesele sadece “ölümden sonra ödül” değil, metafizik olarak soru şudur: “Tanrı neden bilinçli varlığı en başta travma, eksiklik, korku ve hayatta kalma mücadelesi içeren bir evrende başlattı? İnsanın varlığı ile ahlaki kötülük gerçekten zorunlu olarak bağlıysa, üstelik doğanın insandan bağımsız felaketleri, anormallikleri, acı veren durumları varsa, neden başlangıçtan itibaren cennet benzeri bir varoluş yaratılmadı?
Teologların buna verdiği cevap aynıdır: “Dünya bir test, oluş, olgunlaşma alanıdır. İnsan doğrudan cennette yaratılırsa erdem, deneyim, bilinç gelişimi, seçim ve ahlaki olgunlaşma gerçekleşmez,” denir. Yani cennet “hak edilmiş” gizemli bir son durumdur.
Dinlerin kurumsal ve toplumsal yapısı, genellikle ödül-ceza, imtihan ve kurallara itaat döngüsü, hak etmek üzerine inşa edildiğini görüyoruz. Bu kavramlar hayatın tek gayesiymiş gibi sunuluyor, cenneti kimse hak etmeden gidemiyor. Ölü doğan bebek cennete gittiğinde, “İyi ki ölü doğdum ve cenneti hak ettim, dünyanın çilesini yaşamadım,” diyecek ve Tanrı’ya şöyle soracak mı: “Ben neden istisna oldum?” Çünkü bazı varlıklar görünüşe göre o süreç olmadan da “nihai kurtuluşa,” ulaşmaktadır. “Tanrı’nın merhametinin nasıl tecelli edeceğini kim bilebilir,” diye teist kendi cevabını vermeye hazırdır.
Fakat felsefi açıdan problem çözülmez. Çünkü mesele artık şuna dönüşür: “Demek ki teorik olarak acısız biçimde de cennete ulaşmak mümkün.”
Bu durumda “neden herkes böyle yaratılmadı?” sorusu yeniden ortaya çıkar. “İyi ki dünyanın varoluş sıkıntılarını yaşamadan cennete gittim,” diyen bebeğin ifadesi yine aynı paradoksa gider. Eğer dünya gerçekten kaçınılmaz bir eğitim ve imtihan alanıysa, dünyayı hiç deneyimlemeden cennete gitmek bir eksiklik sayılmalıydı. Oysa çoğu inanç sisteminde bu durumdakiler “eksik cennetlik” olarak kabul edilmez, “merhamet” ile ödüllendirilirler.
Evrenin ve dünyamızın maddi oluşum ve gelişim aşamaları Tanrı’nın seçimiyse, insan da Tanrı’nın seçimidir. Evet, teist geleneklerin çoğu bunu, yaratıcıyı tanımak, onu yüceltmek, ibadet etmek, imtihana tabi olmak, iradesini kullanmak, cenneti haketmek gibi kavramlar ile açıklamaya çalışır.
Gerçi her inanç sistemi cenneti kendi döneminin ve coğrafyasının en büyük "özlemleri" üzerinden şekillendirmiştir. Cennet tasviri kültürel bağlamlarla belirlenir ve insanoğlu, bilmediği ve deneyimlemediği "öte alem" soyutlamasını ancak bildiği, özlediği ve değer verdiği somut dünyasal unsurlarla anlamlandırabilir. Ortadoğu halklarının ihtiyacı olan şeylerin tasviridir: Bol su, kalıcı barış, adalet, şarap, bereket, sonsuz haz, huriler, sonsuz huzur, kıtlığın asla olmadığı, bol meyveler, yeşil bahçeler, maddi ağırlıkların, kederin olmadığı gerçeküstü bir mekan. Cennet tasvirlerinin kültürel bağlamdan beslenmesi ve onun bir uzantısı olarak şekillenmesi kaçınılmaz bir zorunluluktur.
Özgürlük ve sınırlılık…
Özgürlük deyince neden akla yanlış seçimler, yoldan çıkma, söz dinlememek gibi kavramlar akla geliyor. “Özgürlük, yalnızca zararlı seçimler üretme kapasitesiyle birlikte mümkün olur,” demek doğru değil. Daha yüksek bilinç düzeyinde, kendini denetleme mekanizmalarıyla üst amaçlara evrilebildiği özgürlük düşünülemesin?
Teologlara göre: Dünya bir "hedonist tatmin" yeri değil, ruhun şekillendiği bir süreçtir. Acı ve direniş olmadan karakter, erdem, derinlik gelişemez. İyiliğin anlamlı olabilmesi için kötülük ihtimali gerekir. İnsan sınırlı olduğu için gelişmek, olgunlaşmak için bu koşullarda yaratılmıştır. Bu dünya “eksik ama gerekli” bir süreçtir.
Bunlar klasik savunulardır. Özgür irade savunusu iyilik ve kötülük arasında seçim yapma ve mükafatları haketme ile açıklamaya çalışır, ama neden böyle bir ontolojik sistemin seçildiğini tam açıklayamaz.
Teologlar şu mantık zincirini kurar: “Mutlak tamlık yalnızca Tanrı’ya aittir. Yaratılmış olan zorunlu olarak sınırlıdır. Sınırlılık ise bilgisizlik, ihtiyaç, kaygı, sonluluk, hata yapabilme gibi durumları beraberinde getirir. Yaratılan her şey ise tanımı gereği "sonlu" ve "eksik"tir. Kaygı ve korkunun hiç olmadığı bir varlık seviyesi, yaratılanın (insanın) Tanrı ile aynı mertebede olması demektir. Yani insanın ‘eksikliği’ onun ‘yaratılmış’ olmasının doğal bir sonucudur.”
Soru: “Tanrı sınırlı varlıklar yaratmakla sınırlı mıdır? Sınırlı olmak neden korku üretmek zorunda olsun?” Bu çok önemli bir ayrım. Çünkü, “Tanrı olmamak veya yaratılmış olmak,” ile “acı ve korku içinde olmak,” aynı şey değildir. Mantıksal olarak arada bağ olması zorunlu değildir. Sonsuz varlıktan, sonlu varlığa geçiş, bir tür eksiklik ve “sınırlanması zorunlu olmalı,” fikri öne sürülüyor. Oysa Tanrı kendi benzerini yaratmamıştır, kendi mertebesinde olmayan insanı yaratmıştır. Yaratılan varlık, bulunduğu ortamın koşullarında eksiklik hissi taşımayan, insan olarak “tam ve uyumlu” olabilirdi; Tanrısal özellikleri taşımak zorunda değildi.
Teolog, "yaratılmak" ile "sınırlı ve savunmasız olmayı" özdeşleştirir. Oysa bu argüman Tanrısal kabiliyetleri değil, evrimsel ve psikolojik süreci tanımlar.
“İmtihan olmadan ahlak olmaz.” Bu temel bir teist yaklaşımıdır. “Ahlak neden hesap verme ve sınav mantığına bağlı olmak zorunda?” İnsan neden korku, ceza kaygısı duymadan “kendiliğinden” etik davranışa yönelemiyor?
“İmtihan” ve “özgür irade” anlatıları insanın kaosu, ölümü, adaletsizliği, bilinmezliği anlamlandırmak için geliştirdiği metafizik çerçevelerdir. Bu anlamda Tanrı fikri, adalet arzusu, nihai anlam ihtiyacı insan bilincinin derin psikolojik yapılarıyla ilişkilidir.
Yani, insan olarak zamanın ve mekanın koşullarına bağımlıyız. Biz bu dünyaya özgü şartlara göre düşündüğümüzden dolayı, “Yaratılmış olmanın travmatik bilinç taşıması zorunluluk mu,” diye tartışıyoruz. Bizler mevcudiyetimizi ve tüm ontolojik krizlerimizi keder, korku, eksiklik ve ölüm bilinci üzerine kurduğumuz için, var olmayı otomatik olarak "travmatik" bir eşikle eşleştiriyoruz. Bu tamamen antropomorfik (insan merkezci) bir bilişsel sınırlılıktır. Oysa, “başka türlü bir form olmak nasıl bir şeydir,” diye düşünemediğimiz ve hatta zihnimizde canlandıramadığımız için böyle düşünüyoruz. O varlık da eğer bilinç sahibiyse insan olmanın ne demek olduğunu asla bilemeyeceğinden, kendisini “olduğu, bildiği, tanımladığı” varlık olacaktı. “Travmatik bir varoluş nasıldır,” kavramını kıyaslama yoksunluğundan dolayı hayal bile edemeyecek, mantıksal boşluk hissedecekti. Çünkü yaratıldığı veya meydana geldiği koşullarda keder ve korku hissini hiç deneyimleme imkanı olmamıştı. Bizler gibi, o varlık için kendi varoluş modu, değiştirilemeyecek hatta sorgulanamayacak kadar doğal bir "varsayılan ayar" olacaktı. Bilgisini, duygusunu, taşıdığı kendi gerçekliğini evrenin tek doğrusu zannedecekti.
Çünkü insan zihni yalnızca kendi varoluş kipinin içinden düşünür, “başka türlü bilinç” konusunda hiçbir deneyimi yoktur ve mevcut deneyimini evrenselleştirir, alışık olduğu bilinci “tek mümkün bilinç formu” sanır. Biz nasıl “acı olmadan bilinç olur mu?” diye soruyorsak, öteki varlık da belki, “Bir bilinç neden sürekli tehdit altında yaşasın? Neden bir varlık ölüm korkusuyla sonsuz bir yaşamı düşlesin?” diye düşünsel düşlemi anlamaya çalışacaktı.
Hatta hiç uzağa gitmeye gerek duymadan bir soru soralım: Bir Dut Böceği gibi hissetmenin ne olduğunu tarif edebilir misiniz? Evet, dünyayı öyle bir formda tecrübe etmenin nasıl bir şey olduğunu asla zihnimizde canlandıramayız.
Ama sorumuz cevaplandırılmayı bekliyor: “Tanrı neden sıfırdan derin, ahlaki ve sosyal kavrayışı üstün, karakterli varlıklar yaratmamış, neden özgür ama sorumluluğunu acı ile tecrübe eden bir bilinç mimarisi yaratmıştır?” Bu sorunun cevabını, teolojide tam olarak bulabiliyor muyuz? Özgürlük, varoluşsal acı arasındaki zorunlu bağı kanıtlanamaz. Aynı şekilde, “yaratılmış olmak eksikliktir” denebilir ama eksikliğin neden yoğun kaygı ve acı biçiminde deneyimlenmesi gerektiği açık değildir. Alternatif model ise daha çok şunu arıyor: Korkusuz ama bilinçli, özgür ama yıkıcı olmayan, yaratılmış ama travmatik olmayan, anlamlı ama sınavsız bir varoluş, sınırlı ama kendi oluşum ortamı ile uyumlu…
Burada klasik, “Tanrı neden kötülüğe izin verdi,” sorusu daha radikal bir yere gider. Belki de asıl mesele, bilinç ile acının neden bu kadar sıkı bağlanmış olmasıdır. Travma, var olmanın değil, sadece "insan olarak var olmanın" zorunlu bir yan ürünüdür.
Hemen hemen tüm büyük teolojik geleneklerde melekler de yaratılmış varlıklardır ve sınırlıdırlar. Ama klasik betimlemelerinde, varoluşsal kaygı taşımıyorlar, ölüm korkuları yok, “ben neyim, kimim,” diye sorgulamaya girmiyorlar. Meleklerin insanlar gibi gelecek endişesi, geçim kaygısı, canhıraş panikleri yoktur çünkü iradelerini tamamen Tanrı'ya teslim ettiklerinden günah işleme yetileri de yoktur. Eğer bu mümkünse, teologların "yaratılmışlık kaygıyı zorunlu kılar," argümanı çöker.
Kuran'da (Yunus, 62) "Allah'ın velileri için korku yoktur, onlar üzülmeyecektir," deniyor. Kulluğun nihai hedefi korkusuzluk ise, neden başlangıç koşulu korku olsun? Eğer kulun en yüksek hali korkudan azadeyse, o hale yaratılıştan sahip bir varlık neden imkansız olsun? Klasik teoloji bu soruyu gerçekten çözmüyor. Çünkü "eksiklik yaratılmışlığın gereğidir" argümanı, korkuyu ve kaygıyı eksikliğin içine sessizce dahil ediyor ama bunu hiçbir zaman kanıtlamıyor. Verilen cevaplar ya Tanrı'yı sınırlıyor, ya korkuyu erdem olarak yeniden çerçeveliyor, ya da soruyu anlamsız ilan ediyor. Bu durumda insanın "insan" olma niteliği tartışmalı hale geliyor. Çünkü, “Özgür irade olmadan ahlaki değer yoktur, eğer insan hayır diyemiyorsa, ahlaki eylemlerin anlamı kalmaz, Tanrı’nın iyiliği ve adaleti, ancak özgür iradeyle anlam kazanır,” deniyor. Oysa mecburi itaat, gerçek sevgi ve bağlılık değildir.
Elbette insan içinde evrimleştiği biyolojik koşulların ve sistemin mümkün kıldığı bir ürünüdür. Bu dünya, fiziksel ve ruhsal sınırları olan bir canlı olmanın yerleşik korkuları sonucunda Tanrı’yı arama, oluşturma ve anlamlandırma arayışını mümkün kılıyor ve sunuyor. Koşullar Tanrı fikrini oluşturuyor.
Teologların cevaplarının "bu dünya şartlarına" sıkışmış olması, onların Tanrı’yı insanın bilişsel sınırları içine hapsetmelerinden kaynaklanıyor. "Tanrı'nın buna ihtiyacı var mıydı?" sorusuna karşılık, emirlerinin yerine getirilmesini isteyen, otoriter, bir şeyleri başarmak isteyen, gücünü göstermek isteyen veya sevilmek isteyen beşeri bir zihin gibi kurguluyorlar. Mevcut sistemin varlığı, Tanrı'nın gücünün sınırı değil, teolojik kabullere göre O'nun "böyle arzu etmiş olmasıdır." Ancak bu "istek", neden-sonuç ilişkisi kurmak isteyen insan aklı için her zaman boşlukta kalır. Eğer Tanrı mutlak ise, hiçbir şeye, insanın kararlarına, duygularına, düşüncelerine, davranışlarına, iradesine ihtiyacı olamaz. Bu durumda dünyanın bu koşullarda yaratılışı, bir "ihtiyaçtan" değil, bir "tercihten" ibaret kalır.
Teologlar yine, “Özgür irade olmadan ahlak olmaz, risk olmadan erdem olmaz, acı olmadan merhamet anlaşılmaz, ölüm olmadan anlam oluşmaz, nefret olmadan sevgi değer kazanmaz,” diyorlar. Fakat “Bunların hepsi yalnızca mevcut insan türü için geçerli verilerdir. Burada mesele artık “özgür irade” değil, tasarım paradigmasıdır. “Özgür varlıkların olduğu her evrende kötülük ihtimali vardır,” demek yine antropoformik bir savunmadır. "İnsanın doğası böyle gerektiriyor" dediklerinde ise, aslında şunu varsayıyorlar: “Tanrı, insanı böyle yaratmak zorundaydı.”
Kutsal kitaplar, insan doğasının kabulü anlayışı ile yazılmıştır: “İnsan doğası böyledir, değiştirilemez.” Daha ötesi insan başka bir varlık ile değiştirilemez, nihai bir form gibi, daha da ötesi dünya değiştirilemez veriymiş gibi düşünülüyor. Burada kutsal metinlerin yazıldığı dönemin, "Statik evren ve sabit insan" algısını görüyoruz. Dinler, insanı ve dünyayı dinamik bir süreç olarak değil, sınırları çizilmiş bir proje olarak görüyor. Bugün ise tıp, yapay zeka ve ekolojik kriz bize hem insanın hem de dünyanın "tamamlanmış birer veri" olmadığını, sürekli yeniden şekillendirilen akışkan yapılar olduğunu kanıtlıyor.
Kutsal kitaplara göre insan hem fiziksel hem de iradi ve ahlaki açıdan zayıf, aciz zaafları olan, sınırlı, nankör, kibirli, emirlere karşı gelen, bencil, günaha yatkın bir varlık olarak tanımlanır. Ama aynı zamanda tam tersi, insanı en üstün, onurlu ve güçlü potansiyele sahip canlılar olarak da ilan eder. Kur’an (Tîn Suresi, 4), “Biz insanı en güzel biçimde (fiziksel, zihinsel ve ruhsal olarak en mükemmel formda) yarattık.” İncil (Yaratılış 1:26), “Tanrı, İnsanı kendi suretimizde, kendimize benzer yaratalım, dedi. Denizdeki balıklara, gökteki kuşlara, evcil hayvanlara, sürüngenlere, bütün yeryüzüne egemen olsun.”
İnsanın, Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi olduğu, yaratılışın zirvesi, ve evrenin onun için tasarlandığı ve ondan sonra dünyada daha üstün bir biyolojik ve bilinç formu gelmeyeceği,” belirtiliyor. Fakat dinlere göre, insanın üstün bir varlık olması, kendi kendine yettiği anlamına gelmiyor. Kutsal kitapların mantığında insan, gücünü kendi özünden değil, Tanrı'dan alır. Tanrı'nın desteğini almadan zayıf bir canlıdır.
“İnsan sınırlı olduğu için bütünü göremez.” İşte bu agnostik bir yaklaşımdır. Bilginin sadece deneyim sınırlarımız içinde kaldığını, zihnimizin ötesinde mistik bir dünyaya uzanamadığını savunur.
Hidrojen ve helyum…
Bu iki hafif gaz, tüm evrendeki atomların kütlesel olarak yaklaşık %98'ini meydana getirir. Oksijen, karbon ve demir gibi daha ağır elementler yani metaller ancak milyarlarca yıl boyunca yıldızların çekirdeklerinde yaşanan sıkışma ve süpernova patlamaları sayesinde üretilip uzaya saçılabilmiştir. Bu nedenle ağır elementlerin evrendeki toplam payı hala %2 civarındadır.
Gözlemlenebilir evrenin çapı yaklaşık 93 milyar ışık yılıdır ve sadece bizim görebildiğimiz, ışığı bize ulaşabilmiş kısmın sınırıdır. Gözlemlenemeyen evrenin kesin büyüklüğü ise bilinmemektedir. Ancak modern kozmoloji, uzayın eğriliği ve kozmik şişme teorilerinden yola çıkarak gözlemlenemeyen kısmın büyüklüğüne dair belirli alt sınırlar hesaplamaktadır. Bilim insanlarının sunduğu temel tahminler ve modeller şu şekildedir:
- Bir teoriye göre tüm evrenin çapı gözlemlenebilir evrenden en az 250 kat daha büyük olabilir ama bu hesap çok geçerli kabul edilmemektedir. (2)
-Büyük Patlama'nın hemen ardından yaşanan ve ışık hızından çok daha hızlı gerçekleşen ani şişme teorisini kuran fizikçilere göre evren çok daha devasadır: Bu modele göre, evrenin toplam boyutu gözlemlenebilir evrenin yarıçapından en az 3 x 1023 (300 sekstilyon) kat daha büyüktür. Bu teoriye göre tüm evrenin, gözlemlenebilir evrenden 300.000.000.000.000.000.000.000 (3 rakamının yanına 23 tane sıfır konarak) kat büyük olduğu ileri sürülür. Bu hesaplama, gözlemlenemeyen evrenin sınırlarını hayal etmesi imkansız olan milyarlarca ışık yılı genişliğe taşır. (2, 3)
-Başka bir teoriye göre de evren sonsuz olabilir.
Gözlemlenebilir evrendeki tahmini yapılar en büyük ölçekten en küçüğe doğru, üstlü sayı olarak şu şekildedir:
Galaksi Kümesi Sayısı: 107 ile 108 (10 ila 100 milyon arası)
Galaksi Sayısı: 1011 ile 1012 (100 milyar ila 2 trilyon arası)
Yıldız Sayısı: 1022 ile 1024 (10 ila 1000 sekstilyon arası)
Gezegen Sayısı: 1024 ile 1025 (Yıldız başına düşen ortalama gezegen sayısına göre)
(3, 4, 5)
Evrendeki tahmini 10.000.000.000.000.000.000.000.000 gezegenin içinde yalnızca dünyamızın, ahlak, günah, sevap ve imtihan kavramları bağlamında üstelik söz dinlemeyen, kibirli insan türü için tasarlandığına inanmak mantıklı mıdır? Bunca devasa bir evren (gözlenemeyen kısımlarını da dahil ederek) ve milyarlarca galaksideki trilyonlarca gezegenden yalnızca insanın ahlaki sınavı için mi yaratıldığını düşünebilir miyiz?
Evrenin merkezinde değiliz. Bilimsel felsefe açısından, evrenin sadece insan için tasarlandığı fikri mantık dışı kabul edilir. İnsanın kibri mi sıradanlığı kabul etmeye ve sıradanlığa iknaya izin vermiyor? Sadece bir türün ahlak sınavı için bu kadar devasa bir mekanın yaratılması hiç rasyonel bir tasarım olarak görünmüyor.
Evren yaklaşık 13,8 milyar yaşındadır. İnsanlık ise sahneye sadece son birkaç yüz bin yılda çıkmıştır. "Eğer yaratıcı mucizevi şekilde insanı aniden yaratabiliyorsa ve fiziksel süreçlere muhtaç değilse insanı hazırlamak için neden 13,8 milyar yıl beklemiştir?” Yaratılış teorisi (özellikle de Hz. Adem ile başlayan aniden var oluşunu savunan geleneksel anlayış) açısından bakıldığında, Tanrı’nın canlılığı veya insanı var etmek için uzak yıldızlara, galaksilere ya da milyarlarca yıllık biyolojik süreçlere ontolojik (varlıksal) bir ihtiyacı yoktur, neden-sonuç ilişkileri ve fiziksel yasalar birer zorunluluk değildir. Bu anlayışa göre uzak yıldızlar, gökyüzünü süslemek, yön bulmak ve yaratıcı'nın ihtişamını sergilemek ve kozmik düzenin bir parçası olarak anlam kazanır. Evrimi reddeden bir inanç sisteminde, milyarlarca ışık yılı uzaktaki bir yıldız insan bedeninin oluşumu için biyolojik bir zorunluluk teşkil etmez ve fiziksel evrenin var olma sebebi insan yaratılışı için "ön şart" olmaktan çıkar.
Burada teist ya, "Yaratıcının hikmetini sorgulayamayız, onun zaman algısı farklıdır" der ya da, "Kutsal metinlerdeki yaratılış anlatıları semboliktir, aslında evrim vardır," diyerek “Teistik evrime” kayar.
Soru: “İnsan merkezli, her şeyin sadece Dünya ve insan etrafında döndüğünü iddia eden anlatının önemsendiği ama ikna edici olmayan gezegenin adı nedir?”
Evrim, acı, rastlantısallık, doğal seçilim, biyolojik rekabet, doğanın kendi sınırları içindeki içkinliğindendir. Buradaki içkinlik, "bir varlığın kendi doğasının dışına taşmaması, aşkın yani doğaüstü bir güce dayanmaması, onu aşmaması," anlamındadır. (6) Modern bilim ve evrim teorisi, doğada "bilinçli bir amaç" görmez. Canlıların hayatta kalma ve çoğalmak için gösterdiği çaba, aşkın bir plandan değil, doğal seçilim ve evrimsel mekanizmaların getirdiği zorunlu bir sonuçtur. Bir agnostiğin "Doğanın amacı yaşamı sürdürmektir," demesi, metafizik bir amaç iddiası değil doğanın kendi iç işleyişine, yani biyolojik fonksiyona yönelik bilimsel bir tespittir. Agnostik, içkinlik kavramını metafizik bir "Tanrı-Doğa birliği (Panteizm)" olarak değil de "Doğayı sadece doğanın kendi kanunlarıyla (fizik, kimya, biyoloji) açıklamak ve doğaüstü yani aşkın hiçbir güce atıf yapmamak," anlamında kullanır. Agnostisizm, bilgi sınırını fiziksel dünya ve deneyle çizer. Doğayı açıklarken kendi sınırları içinde kalmak (içkinlik), aşkın iddialardan kaçınmak agnostik düşüncenin temel yöntemidir. (7, 8)
Eğer, evrim kör bir süreçle işliyorsa, insan zihni biyolojik kısıtlamalarla şekillenmişse, ahlak ve din kültürel evrimle ortaya çıkmışsa, teolog söyle yorumluyor. "Tanrı böyle tasarladı.” Aslında böyle derken gözlemlenen bir süreci sonradan anlamlandırıyor. Teoloji, Tanrı'yı savunmak için insanı ve dünyayı olduğu gibi kabul etmek zorunda kalıyor. Ama bu kabulün kendisi, Tanrı'nın özgürlüğünü ve sonsuzluğunu zaten kısıtlamış oluyor. Bu kısır döngüden çıkmanın yolu ise büyük olasılıkla o çerçevenin dışına taşmaktan geçiyor ki teoloji buna yapısal olarak izin vermiyor.
Bence burada asıl mesele, “insan” kavramının teologlarca daraltılması ve mevcut sistem ile uzlaşma çabasıdır. “İnsan” kavramını bu dünya şartlarıyla sınırlı tutmaları, ahlak, irade, sevgi, korku gibi değerlerin ancak bu biyolojik ve toplumsal çerçevede anlam kazandığını varsaymalarından kaynaklanıyor. Söyledikleri mevcut insan psikolojisi ve mevcut dünya koşulları içinde inanç argümanları doğrultusunda oluşturulmuş gerekçelerdir. Ama Tanrı isterse, pekala insanı ve dünyayı başka türlü tasarlayabilirdi ve farklı bir varlık düzeni kurabilirdi. Oysa kendi yarattığı düzende, kendi yarattığı insanların, kendi emirlerine uymalarını, yönelmelerini beklemekte ve sınırlı bir varlığın eylemlerine ihtiyaç duymaktadır.
Madem başka tür bir varoluş düşünsel olarak mümkün görünüyor, örneğin: yaratılmış bir varlık sonsuz güçlü olmayabilir, her şeyi bilmiyor olabilir, basit ya da karmaşık olabilir ama yine de, ortam ile kusursuz, duyguların ve olayların baskısını hissetmeden doğal bir uyum yetisine sahip olabilir. Bu savlar, dünyamızın oluşum kimyası ve canlı biyolojisi ile fizyolojisi temelinde olmak zorunda da değil.
Mistik bir plan olsun ya da olmasın; alternatif, tuhaf, başka, bilinmeyen, belki de karanlık madde içinde bulunan “uyumlu” formların varolma ihtimalini göz ardı edemeyiz. Onlar da dünyamızdakine benzer kavramlarla ve olaylarla mücadele halindeler mi, yoksa evrenin tamamını görebilen ve evrenin bir su damlasından daha küçük ve sonsuz sayıda olduğunu kavrayabilmiş, üstün varlıklar mı olduklarını da bilemiyoruz.
Kaynaklar:
(1) https://evrimagaci.org/silikon-temelli-hayat-mumkun-olabilir-mi-9709
(3) https://en.wikipedia.org/wiki/Observable_universe
(5) https://science.nasa.gov/exoplanets/
(7) https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/agnostisizm_bilinemezcilik
(8) https://www.felsefe.gen.tr/agnostisizm/
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder