Kabul etme bu olanları
Sadece başkalarının acı çekmesi diyerek
Çünkü fark edeceksin ki sen de katılıyorsun
Bu yüz çevirmeye
Pink Floyd, "On the Turning Away"
BÜROKRATI ÖĞÜTEN AKIL
SAHİPLERİ
İnsanlar kendi inançlarını destekleyen bilgileri ve değerleri
yüceltip, aksini söyleyen; gerçekçi, rasyonel, nesnel kanıtları ise tamamen
görmezden gelebilen canlılardır.
Temel konularda uzlaşamamış, gergin, ayrıştırılmış,
otorite altındaki toplumlarda herhangi bir görüş, herhangi bir aidiyet,
(duygusal, dinsel, ekonomik, sosyal) kişinin kimliğinin parçası haline
geldiğinde, o görüş artık sadece bir fikir olmaktan çıkıyor, bireyin sımsıkı
sarıldığı bir varlık değeri, başka bir deyişle "hayat meselesi"
haline geliyor.
Birey, tutunduğu, sevdiği otoritenin hata yaptığını veya
savunduğu değerlerin haksızlığa yol açtığını kabul etmek istemiyor. Bu
çelişkinin yarattığı huzursuzluktan kaçmak için gerçek dışılığı ilke olarak seçiyor.
"Kendi grubundan olan lider veya otorite her zaman haklıdır; karşı grupta
yer alanlar ise haksızdır ve hatta cezalandırılmalıdır," diye düşünüyor.
Otorite ya da iktidar medyası (sosyal medya dahil), bireylere
duymak istediklerini söylüyor. Farklı sesler filtreleniyor ve kitle giderek tek
sesli hale gelip radikalleşiyor. Mantıklı, insancıl, bilimsel, nesnel gerçekler
toplumsal kimliği şekillendirmede algılardan, duygulardan ve kişisel
inançlardan daha az etkili duruma düşüyor.
"Tahammülsüzlük" kimlik
savunmasının önemli bir parçasıdır. İnandığı fikir eleştirildiğinde kişi bunu
kendi varlığına yönelmiş bir saldırı gibi algılıyor. Çünkü alternatif görüşlerin
duyulması zihinsel ve duygusal rahatsızlık yarattığından hayatlarının arka
planında bu duyguyu yaşamak ve taşımak istemiyorlar. Bu sıkıntılı ve gergin
durumdan kurtulmanın kolay yolu alternatif görüşleri reddetmek, karşı tarafı
şeytanlaştırmak, onları hiçleştirmekten geçiyor. Meselenin zeka ile ilgisi de
yoktur. Birey zeki bir mühendis olabilir ama kimliğiyle bütünleşmiş alanlarda aynı
bilişsel önyargılar ve kalıplar içinde, öngörülü ve akıllıca davranmayabiliyor.
İnsanlar kanıtlara nesnel biçimde yaklaşmak yerine, önceden
benimsedikleri inançları doğrulayan bilgileri kabul etmeye, çelişenleri ise
reddetmeye ya da minimize etmeye eğilimliler. Bu eğilim özellikle temel kimlik kabul edilen siyaset, lider, din, millet gibi
konularda güçleniyor, mantık ve akıl yürütmeyi bırakıyorlar. Bu durumda
"herkes söylüyorsa doğrudur" yankısı devreye giriyor, eleştirel ve
farklı düşünme eşiği düştükçe düşüyor.
***
Böylesi bir toplum kendi değerlerine karşı çıkan veya
uyuşmayan bir bürokratın yolsuzluk yapmadığı halde yapmış gibi, devletin,
yargının ve medyanın yaptırım ve kontrol gücü ile kuşatılarak, asılsız
iddialara maruz kalarak cezalandırılmasını hiç tereddüt etmeden onaylıyor. Bu
algı manipülasyonları o kitlede tutkuyla karşılık buluyor. Gerçekliğe karşı
üretilen sahte, uydurma düzenlenmeler, dış müdahaleleri görmezden gelerek o
bürokratın kesinlikle suçlu olduğunu düşündürtüyor. Gerçekliğin deforme halini,
tek ve geçerli doğru olarak içselleştiriliyor. Yalın bir içselleştirmenin
ötesinde memnun olma, haz alma, öfkelerini giderme, tehdit algısını savuşturma
eğilimi içindeler. Olayları algılama biçimleri ve uyarıcılara verdikleri
anlamlar, şartların içeriğini ve doğruluğunu sorgulayacak bilinci kısıtlıyor.
Burada dikkat çekici olan nokta, bireylerin normal
yaşamlarında göze batacak eylem içinde olmamaları; faturalarını zamanında
yatıran, market etiketlerini kontrol eden ve hesap yapabilen, apartmanın
sorunlarını çözmek için ortak kararlar alan, çocuğunu üniversiteye girsin diye
endişelenen sıradan insanlar. Siyaset, din, liderlik, ideoloji gibi kimlik
alanlarında farklı bir zihinsel işleyiş gösteriyorlar. Güven arayışı ile
kimliğini ait hissettiği kitleye sahip çıkma ve onları taklit edip yüceltme
eğilimi ortaya çıkıyor. Ait olmak, dışlanma endişesini bertaraf ediyor.
Ülkenin geleceğine yönelik önemli bir siyasal ya da
ekonomik karar almak gerektiğinde ait olduğu kitlenin etkisinde kalıyor ve
ortak bilincin inançlarını gerçek olarak algılıyorlar. Olağan, güncel,
dünyanın farklı düşüncelerini, farklı bakış açılarını görmeye ve alternatifleri
duymaya son derece isteksiz ve tahammülsüzler. Diğer kesimin yönelttiği her eleştiriyi,
doğrudan kendi varlıklarına ve onurlarına yapılmış bir saldırı olarak kabul ederlerken,
kendi grubunun hatalarını görmezden geliyor
ve karşıt görüşlülerin her eylemini kötü niyetli ilan ediyorlar.
Bireyler bu noktada kendi inanç dünyalarını korumak adına mantıklı
düşünceden uzaklaştıklarını farketmiyor; fikirler bireysel ve toplumsal bir varoluş
mücadelesine dönüşüyor.
Kutuplaşmış ve otoriter toplumlarda düşüncelerin kimlikle kemikleşmesi, toplumun
bir kesimini güven (!) içinde hissettirirken diğer kesimini de derin endişelere sürüklüyor.
Kutuplaşmadan beslenen
otoriter yapı daha güçleniyor, daha keskin kurallar muhaliflerin aleyhine
konuluyor. Bu keskin ayırım kendi kitlelerindeki aidiyetleri manipüle etmek ve
kontrol altında tutmak için de kullanılıyor.
Kutuplaşan toplum sosyal patlama noktasına sürüklenecektir. Farklı
fikirlere tahammülsüzlük, toplumsal diyalog zeminini tamamen yok ediyor ve hukukun
yerini kitlelerin anlık öfkesi ve intikam arzusu alıyor. İşini doğru yapan
ancak ideolojiye uymayan dürüst bürokratlar sistem dışına itiliyor, sadece
itilmekle kalmıyor tümden yok etme arzusuyla taraflı yargıya teslim ediliyor. Bir
kişi veya grup "çete başı", "çıkarcı",
"ahlaksız", "yalancı", "inançsız" gibi
kategorilere yerleştirildiğinde, insanlar normal şartlarda kabul etmeyecekleri
uygulamaları ona meşru görmeye başlıyor. Dışlama ve düşmanlaştırma adalet
kavramını ele geçirip, distopik, karanlık, korkudan beslenen bir dünya
kuruluyor.
Bu durumda, "Bu bürokrat gerçekten suçlu mu,"
olmaktan çıkıyor ve yerini, "kesin suçludur," düşüncesine bırakıyor. Oysa
bürokratın gelecekte otoriteyi sarsabilecek özelliklere sahip olduğundan dolayı
sistem dışına itilmesi, öğütülmesi gerçeğinden kaynaklandığını ve bu amaç
doğrultusunda kanıtların, kişilerin, davaların uydurulduğunu görmüyorlar. Karşıt
görüşlü bürokratın cezalandırılması, kitlenin otoriteye sadakatini pekiştiriyor. Burada karşı grubun güç kaybettiğini, kendi grubunun
üstünlüğünü hissetmek ise kişide tatmin ve çoşku duygusu yaratıyor. Bu durumda bağlı
olduğu otoriteye, kitleye, fikre inanç sadece bilişsel değil, duygusal olarak
da büyük bir ödül ve haz sağlıyor.
O bürokrat otoritenin sarmalına girdiğinde mücadelesinin
netice vermeyeceği aşikardır. Çünkü sistem en küçük destekçisinden yargısına
kadar ele geçirilmiştir ve taraflıdır; önce
sonuca karar verilmiş, sonra o sonuca uygun gerekçeler üretilmiştir. Normalde
önce kanıtlar incelenir, sonra hüküm verilir. Fakat kutuplaştırılmış karşıt
koşulların mücadelesinde süreç tersine döner; önce hüküm verilir sonra hükmü
destekleyecek argümanlar üretilir ve sunulur. Bu yüzden süreç adil ve hukuki
değildir; delil eksikliği önemsenmez, kanıtlar ve çelişkiler görmezden gelinir,
asılsız iddialar kolayca kabul edilir. Önce sonuç belirlenir sonra o sonucu
destekleyecek gerekçeler üretilir.
Otorite, bürokrata yöneltilen suçlamaları sorgulamak için
gereken bilişsel, hukuki, ahlaki çabayı harcamaz, tersine suçlamanın doğru
çıkması için hazırlanan delillerle süreci yönetir ve kendi kitlesine mantıksal
ve duygusal ödülünü sunar; "tehdit" giderilmiş,
"adalet" sağlanmış, "öfke ve nefret" gösterilmiştir.
***
Buradan şu sonuca ulaşıyoruz: İnsan, olayların, durumların,
olguların, algıların arkasındaki gerçeği arayan bir varlıktan çok, anlamını ve
kimliğini korumaya çalışan, ortak düşünceyi işine geldiği sürece yücelten bir
varlıktır. Gerçek, çoğunluğun ilgisini fazla çekmez, gerçeğe ulaşmak için yoğun
çabaya gerek duyulmaz. Kabul ettikleri kimliklerini, inançlarını, ideallerini
korumak için ellerinden geleni yaparlar. Gerçeği ise çoğu zaman bu koruma
çabasına zarar vermediği ölçüde kabul ederler ve sorgulama motivasyonu kıymetsiz olduğundan, süreci koruma motivasyonundan
daha zayıf kalır.
Elbette mantıklı, iyi
niyetli düşünen ve nesnel kanıtları görmezden gelmeyen toplumda büyük bir kesim
var. İşte bu tutum zihnin varsayılan çalışma biçimi değildir, emek gerektiren
özel bir disiplindir.
Sorun belirli bir ideolojide değil, insan zihninin
genel çalışma biçimindedir. Bu
durumun evrimsel bir yönü de vardır. Tarih boyunca hayatta kalmak için "olayların
arkasındaki gerçeği bulmak" kadar, hatta ondan daha fazla gruba ait olmak,
dışlanmamak, ortak inançları paylaşmak önemlidir. Bu nedenle insan zihni yalnızca olguları
anlamaya değil, sosyal uyuma da evrilmiştir.
Modern toplumlarda propaganda algı yönetiminin en
güçlü dayanaklarından birini oluşturur. İnsanlar çoğu zaman tamamen sahte bir
anlatıya kanarken, o anlatının kendi kimliklerini, öfkelerini, korkularını,
aidiyetlerini ve beklentilerini doğruladığı için ona sarılırlar. Bu nedenle bir
iddianın doğruluğu ile toplumsal kabulü arasında doğrudan bir ilişki yoktur.
Tarihte de günümüzde de insanlar birçok kez kanıtların gücü nedeniyle değil,
kimliklerinin ve duygularının yönlendirmesiyle belirli anlatıları
"gerçek" olarak benimsemişlerdir.
Bu noktada filozof Friedrich Nietzsche’ye göre insan aklı,
nesnel ve tarafsız bir hakikat arayıcısı değildir; aksine, bireyin içgüdüsel
ihtiyaçlarını, önceden benimsediği dogmaları, ahlaki yargıları ve kimliğini
haklı çıkarmaya çalışan kurnaz bir
avukattır. "Ahlak Dışı Anlamda Hakikat ve Yalan
Üzerine" (Truth and Lie in an Extra-Moral Sense) adlı makalesinde Nietzsche, insan zihninin
"hakikat" dediği şeylerin aslında sadece toplumun ortaklaşa kabul
ettiği ve zamanla kökenini unuttuğu yanılsamalar (metaforlar) olduğunu söyler: "Hakikatler,
illüzyon oldukları unutulmuş illüzyonlardır." Ona göre
insan, dili kullanarak gerçeğin kendisini değil, sadece nesnelerin zihnindeki
yansımalarını (metaforları) kodlar. Zamanla bu metaforlar katılaşır, dogmalaşır
ve toplum tarafından "mutlak hakikat" ilan edilir (1) (2)
Sorun yalnızca bilgi eksikliği değil; kimlik, aidiyet,
güç ilişkileri, duygusal ihtiyaçlar ve grup psikolojisinin tarihsel süreçte birlikte
ürettiği değerlerin yerleşerek gerçeklik olarak algılanmasıdır. Böyle bir durumda
insanlar yalnızca bir görüşe sahip olmazlar; o görüşün içinde yaşar, dünyayı
onun filtresinden görür ve alternatif gerçeklikleri tehdit olarak algılamaya
başlarlar. Böylesi bir algıda hiyerarşik düzeni önceleyen bireylerin,
"tek doğru" anlatılara daha hızlı tutunuyorlar. Bu katı anlayış
onlara; fikirlere sahip çıkma, savunma, irade koyma, kimliği koruma, düzeni
devam ettirme, taraf olma, bertaraf etme, direnç gösterme, cezalandırma,
otorite kurma imkanı veriyor.
Burada betimlenen insanlar "eğitimsiz" ya da
"kötü niyetli" olmak zorunda değil; çoğu durumda işleyen şey,
evrimsel olarak kök salmış grup aidiyetini yüceltme ve bilişsel kestirme yolları
kullanarak tarafını, yönünü, düşünce kalıplarını seçmektir.
Devlet, yargı ve medya koordineli biçimde tek bir anlatıyı her
durumda ön plana çıkardığında, bireyin bağımsız doğrulama yapması hem zor, hem kısıtlı
hale geliyor. Ama bu durum, ortaya çıkan adaletsizliği mazur göstermiyor, yalnızca
mekanizmanın kontrol gücünü anlamaya yardımcı oluyor.
İnsanca Pek İnsanca (Human, All Too Human) kitabında Nietzsche,
insanın mantığı ve aklı, dış dünyadaki nesnel gerçekliği anlamak için değil,
insanın kendi varlığını ve inançlarını korumak amacıyla bir araç olarak evrildiğini
söyler. "İnançlar hakikat düşmanları
olarak, yalanlardan
daha tehlikelidir,"
der. Bir insan önce neye inanmak istediğine (çıkarlarına, korkularına veya
kültürüne göre) karar verir; dogmatik akıl ise daha sonra devreye girerek bu
inancı mantıklı gösterecek deliller uyduran sadık bir hizmetkara dönüşür.
Sonucu baştan belli güdümlü akıl yürütücüler, dürüst bürokratı
öğüten edilgen akıl sahipleri, dogmatik ve kötücül olduğunuzu siz
fark etmiyorsunuz ama birileri; etkin ve yaratıcı akıllar, farklı perspektif
sahipleri fark ediyor. Gelişmediği halde gelişmeyi reddeden aklınızın yarattığı kurnazlık ve aç gözlülük bir yere kadar…
(1) https://bookoblivion.com/2018/01/16/truth-and-lie-nietzsche/
(2) https://www.themarginalian.org/2018/03/26/nietzsche-on-truth-and-lies-in-a-nonmoral-sense/
