YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -2-

Türk toplumunda ve Arapça bilmeyen diğer İslam ülkelerinde Kur’an’ın dili Arapça, kutsal olarak onaylanmış ve anlamı bilinmese bile okunması, kendi başına bir ibadet ve büyük bir sevap kaynağı olarak kabul edilmiştir. Burada bilgilenmekten daha çok ikna edici bir retorik söz konusudur. Rasyonel değil yoğun duygusal, kültürel bir yönelim vardır. Türkiye’nin sosyo-kültürel ve dini yapısının en köklü dinamiklerinden biridir ki Kur'an okunmasına, okumanın öğrenilmesine verilen değer.

Din psikolojisi ve sosyolojisi açısından bakıldığında yalnızca anlamı nedeniyle değil, seslendirilmesinin kutsallığı deneyimi, çocukluktaki koşullanma, aşırı değer atfedilmesi, kolektif kimlik, sembolik temsil, ritüel tekrar, otorite etkisi, gizem duygusu gibi mekanizmalar nedeniyle tarihsel süreçte güçlü etki yaratmıştır.

Dini kültür ögelerine “Manadan bağımsız” değer atfetme, “Mana” kadar etkilidir.

Türkiye'de ve İslam dünya çocukluktan itibaren Kur'an’ın içeriği değil, dokunulmazlığı öğretilir. Çocuk, Kur'an'ın ne dediğini anlamadan önce ona nasıl dokunacağını, onu nerede saklayacağını,  belden yukarıda tutacağını, alçak yerlere konulmayacağını, abdestsiz dokunulmayacağını, besmele ile ele alınması gerektiği, yere düştüğünde üç kez öpüp alnına koyacağını, Kur’an okunurken hareket etmeden dinlemesini öğrenir. Bu durum, zihinsel bir kavrayıştan önce bedensel bir itaat ve saygı refleksi üretir. Psikolojik ve sosyal koşullanmanı  yıllar boyunca tekrar edilen davranışlar sonucunda Kur'an, Allah’ın aktarmak istediği bilgisel bir kitap olmaktan çıkar, kutsal ve sembolik bir ilahi nesneye dönüşür. Çocukluk yaşlarında başlayan bu yoğun fiziksel ve davranışsal koşullanma, bireyin metinle kurduğu rasyonel bağı zayıflatırken, duygusal ve ritüele dayanan bağı maksimum seviyeye çıkarır.

Yani çocuk henüz metnin içeriğini bilmeden önce kitabın fiziksel varlığının ve dilinin kutsallığını öğrenmiş olur.

"Abdestsiz dokunursan çarpılırsın" veya "Belden aşağı tutarsan günah olur" gibi uyarılar, çocukta metne karşı derin bir sevgi ve merak uyandırmaktan ziyade, kutsal bir korku, çekinme ve tabu alanı yaratır. İstemeden de olsa saygısızlık yapmanın endişesini taşır. Böylesi toplumsal koşullanmaların sonraki kuşaklara aktarımı ile Kur’an’ın fiziksel varlığına otomatik ve kitlesel bir saygı üretilmiştir. Kur'an, ana işlevinden uzaklaştırılır, hayata yön veren, sorgulayan, adaleti ve ahlakı inşa eden bir rehber  ve bilgi kaynağı olmaktan çıkar; evi kazadan beladan koruyan, arabaların dikiz aynasına asılan, mezarlıklarda ölülere okunan metafizik bir kalkan, tılsımlı bir kitap haline gelir.

Kur’an’ın seslendirilmesi ve sadece dinlemek bile bir ibadet ve sevap kazanma aracına dönüşürken, ayetlerin ne anlama geldiği ve neyi emrettiği ikincil plana itilir. "Anlam" arka plana itildikçe, "form" kutsallaşır.

Kitabın içeriği bilinmediği için, kitleler Kur'an adına konuşan dini ve siyasi figürlere tamamen savunmasız hale gelir. Bir lider veya dini otorite Kur'an'ı havaya kaldırdığında veya bir ayet okuduğunda, toplumda çocukluktan beri kodlanmış olan o "Kitlesel otomatik saygı" mekanizması devreye girer. Kur’an liderin elinde kitleleri harekete geçiren ve istenen meşruiyet alanını yaratmak için bir araç olarak kullanılır. Eylemini, dini sembollerle gerekçelendirir ve sorgulanamaz alanı halk karşısında yaratır.

Toplum, Kur'an'ın getirdiği evrensel ilkeleri (adalet, liyakat, dürüstlük vb.) hayat tarzı haline getirmek yerine; ona fiziksel saygı göstererek (yüksek yere asarak, dokunmayarak, dekoratif kılıflar dikerek) dini sorumluluğunu yerine getirdiğine dair vicdani rahatlama yaşar.

İlginçtir ki, bu eleştiriyi günümüzde sadece seküler kesimden değil, İslam dünyasındaki modernist ve öze dönüşçü (öğretisel) İslam alimleri de sıklıkla yapmaktadır. Örneğin çağdaş İslam düşünürleri, bu durumu "Kur'an'ı hayatın içinden çıkarıp duvara asmak" veya "yaşayanlara değil, ölülere okunan bir kitap haline getirmek" diyerek sert bir şekilde eleştirirler.

Teolojik metin analizi halk tabanında her zaman karşılık bulmaz. Çünkü metnin anlaşılması zihinsel çaba, ahlaki irade, vicdani muhasebe, emirlere, tavsiyelere uyma, kendini sınırlama yani eylem gerektirir. Anlaşılmayan metin ise belirli bir istemde bulunmaz, içsel itkilere teşvik edici olabilir.  

Ana akım medyada dini konular haberleştirilirken kullanılan dil belirgin biçimde pasiftir, eleştiri olmaz, karşı görüş aranmaz. Dini medyada bu adım yapısal olarak yoktur ve farklı görüşlere asla yer verilmez.

Yetkili kişilerin görüşleri doğrudur, bireylerin görüşlerine yer verilmez. “Doğru yorum zaten yapılmıştır, senin yeniden düşünmene gerek yok,” denmek istenir. Bu, bireyde bilgi arayışının düşünce yükünü azaltır ama aynı zamanda eleştirel düşünmeyi devre dışı bırakır. “Ne söylendiğinden çok, kimin, nasıl söylendiği” önem kazanır.

YouTube ve Instagram'da milyonlarca izlenmeye ulaşan dini içerikler arasında en çok paylaşılan videoların en çok bilgi verenler değil, en çok duygu üretenler olduğu görülür: Ağlayan hoca, titreyerek Kur'an okuyan hafız, "cehennem azabını" dramatik sesle anlatan vaiz, mekan akustiği ile boyut katılmış tınılar…

***

Kur’an kurslarında çocukların bu eğitimi alması, aileler için geleneksel ve manevi değerlere bağlılığın bir göstergesi ve bir gurur vesilesidir. Kuşaktan kuşağa aktarılan ve önemsenen bir kültürel bağlantıdır Kur’an kursuna çocuklarını göndermek. Yaz kuran kursları, yatılı kurslar veya cami eğitimleri, Türkiye'de çocukluk döneminin neredeyse ortaklaşa sosyal ritüeli haline gelmiştir. Ayrıca yetişkinler de yaş sınırına bakmaksızın bu şekilci eğitime katılmayı, inanç ve dini eğitimlerinde önemli bir aşama olarak görürler.

Eğitimlerin çok büyük bir kısmı harfleri tanımaya, sesleri doğru çıkarmaya ve fonetik uygunluğa, akıcı okumaya odaklanır. Kursa gidenlerin hemen hepsi kelime anlamını bilmez, zaten dili öğrenmek için değil alfabeyi öğrenip Kur’an’ı okuyabilmenin çabasındadırlar. Yani “Kur’an Arapçasını” doğru telaffuz etmeye gayret ederek ayetleri sadece seslendirmek onların ulaşmak istediği merhaledir.

Arapçanın Latin alfabesinde bulunmayan (boğaz harfleri, hırıltılı harfler ve kalın ünsüzler gibi) seslerini öğrenmek ve doğru telaffuz etmek, dilsel bir becerinin çok ötesinde duygusal ve psikolojik etkiler yaratır. Bazı sesler Türkçenin ses yapısına tamamen yabancıdır. Eğitim noktalarında bu telaffuz etmeyi başaran, harfleri doğru seslendiren kişide derin duygular uyanır. Kas hafızasını değiştirip bu sesleri doğru çıkarmayı başaran kişi, fiziksel ve zihinsel bir bariyeri aşmanın getirdiği büyük bir özgüven ile başarı, yetkinlik duygusu ve zorluğu yenme gururunu yaşar.

Kur'an kurslarında bu harfleri öğrenen kişiler için bu sesler sadece birer "harf" değildir; "ilahi kelamın aslına uygun sesleridir." Harfleri doğru telaffuz ettiğinde ibadetini ve duasını en kusursuz şekilde yerine getirdiğine inanır. Bu durum derin bir iç huzuru, kutsala yaklaşma, manevi hafifleme ve huşu uyandırır. Kurs ortamlarında hocanın veya diğer kişilerin "Aferin” takdiri, kişide ayrıcalıklı bir gruba ait olma ve onaylanma duygusunu kamçılar. Ortak bir kültürel ve dini mirası paylaşmanın verdiği kolektif bir mutluluk ve coşku yaşanır.

Kişi, anlamını tam olarak bilmese bile, yüzyıllardır atalarının okuduğu, İslam dünyasının ortak sesi olan o fonetik yapıyı birebir canlandırabildiğini hisseder. Bu da geçmişle ve geniş bir medeniyetle köklü tarihsel, manevi ve aşkın bir bağ kurma duygusu yaratır.

Bu durumda, Arapça metin sürekli okunur ve Arapça metin sürekli gizemini korumaya devam eder. Eğer herkes kendi diliyle doğrudan okuyor olsaydı, metin daha fazla tartışılan, eleştirilen ve yorumlanan bir metne dönüşebilirdi. Anlaşılmayan dil ise metni gündelik tartışmanın biraz dışında tutarak kutsallık duygusunu korumaya devam eder.

Kur'an okumayı sadece dini kurslarda öğrenmiş ve Arapça dil bilgisi (anlam, gramer) olmayan bir kişi, günümüz modern standart Arapça yazılmış bir coğrafya ya da Beethoven biyografisi kitabını kesinlikle kendi başına akıcı bir şekilde okuyamaz ve seslendiremez. Bu durumun önündeki en büyük engel, tamamen yazım tarzı (hareke eksikliği) ve okuma alışkanlıkları ile ilgilidir. Kurslarda Kur'an okumayı öğrenen kişiler, kelimelerin köklerini bilmedikleri için harflerin altına ve üstüne konulan harekelere (üstün, esre, ötre) ve tecvid (kurallara uygun, hatasız ve güzel okuma) işaretlerine bağımlıdır.

Modern Kitaplarda Hareke Yoktur. Günümüzde basılan Arapça coğrafya, tarih veya biyografi kitaplarında hareke kullanılmaz. Sadece harfler yan yana yazılır. Harekesiz bir metni okuyabilmek için o dildeki kelimelerin anlamını, fiil çekimlerini cümle yapısını ve konunun içeriğini bilmek gerekir. Arapça bilmeyen biri ise kelimeleri doğru seslendiremez.

Evet, bu kişi harekeli bir modern metin bulup okumaya çalışsa bile kesinlikle Kur'an'daki fonetik yapıyı ve ses benzeşimlerini (tecvid kurallarını) taklit etmeye çalışacaktır. Bunun nedeni ise Arap harflerini sadece Kur'an okurken gördüğü ve kas hafızası o yönde geliştiği için, iki harf yan yana geldiğinde otomatik olarak Kur'an'a özgü kuralları uygular. Tecvid, sadece Kur'an-ı Kerim'e özgü bir tilavet (hürmet ve estetik) sanatıdır. Günlük dildeki Modern Arapçada bu kurallar uygulanmaz. Kur'an kursundan çıkan birinin Beethoven'ın hayatını anlatırken kelimeleri genizden mırıldanarak veya yapay şekilde uzatarak okuması, bir İngiliz'in günlük gazeteyi Shakespeare dönemi tiyatro vurgularıyla veya kilise ilahisi tonuyla okumasına benzer ve sonuç komik ve hatalı olur.

Bir kurs öğrencisi günlük bir gazetedeki harfleri tanır, bazı kelimeleri tahmin edebilir ama sık duraksar, çok sayıda yanlış seslendirme yapar, akıcı okuyamaz. Bu durum biraz şuna benzer: Birinin Latin harflerini çok iyi bilmesi, onun Vietnamca ya da Avrupalı bir dili örneğin Fince bir metni akıcı okuyabileceği anlamına gelmez.

Osmanlıca’da da Kur'an'daki gibi üstün, esre, ötre bulunmaz. Kelimeleri cümlenin akışından çıkarmanız gerekir. Burada öğrencilik yıllarıma ait bir anektoda yer vermek isterim. Üniversitede Osmanlıca dersinde hocamız bir muziplik yaparak tahtaya bir kelime yazdı ve okumamızı istedi. Onbeş kişilik sınıfta çoğu hiç fikir belirtmezken sadece ben ve bir arkadaşım kelimenin okunuşunu biraz da çekinerek söyledik: “Gerizeka” yazıyor dedik. Hocamız güldü ve “Hayır,” dedi. Bu cevabı vereceğimizi tahmin ediyordu aslında. Elindeki kitabı masamıza getirip “Şuradaki üç cümleyi okuyun,” dedi. Biz paragrafı okurken arkadaşımın ve benim ağzımdan kelime aynı anda çıktı: “Girizgah.” Hocamız ve hepimiz güldük çünkü iki kelimenin de Osmanlıca yazımı birbirine çok benziyordu, cümlenin içeriği ve akışı kelimeyi doğru okumamızı sağlamıştı.

Evet, çoğu zaman kişi bilinçsiz olarak Kur'an'da öğrendiği fonetik kalıpları başka Arapça metinlere taşır. Dolayısıyla Arapça onun için öncelikle bir anlam sistemi değil, bir ses sistemi olarak yerleşmiştir. Bu nedenle bazı kişiler Arapça bir bilim kitabını bile okurken, dinleyen biri ilk anda Kur'an okunuyor zannedebilir. Çünkü okuma tarzı, anlamdan çok Kur'an okuma tarzından ödünç alınmıştır.

Arapça bilmeyen birçok toplumda Kur'an ile kurulan ilişki anlamsal olmaktan çok, fonetik (ses temelli), estetik, ritüel bir ilişkiye dönüşmüştür. Türkiye'de birçok insan "Arapça okuyabiliyorum" dediğinde, çoğu zaman kastettiği şey Arap harflerini ve Kur'an metnini seslendirebildiğidir, yoksa modern Arapça metinleri anlayarak ve akıcı biçimde okuyabilmek değildir.

Arapça bilen birisi için Kur'an öncelikle bir hitap ve mesaj kaynağı iken, dili bilmeyen bir toplum için daha çok kutsal bir sembol ve işitsel bir bağdır.

Bu yüzden Arapça bilen bir kişi için Kur'an'ın retorik etkisi daha çok, "Bu ifade neden böyle kurulmuş, neden bu kelime kullanılmış, ne anlatılmak istenmiş, mesajın içeriği nedir," sorusuyla ilişkilidir. Türkiye'de ise etki çoğu zaman, "Bu kutsal bir metindir, kelimeleri ve sesleriyle de Allah’ın kelamıdır," ön kabulünden dolayı okunma sesini duymak, doğrudan ilahi güce maruz kalma hissi ile psikolojik ve kültürel uyarana dönüşür. Dinleyici, anlamı çözmeye çalışmak yerine doğrudan sesin yarattığı kutsallık ve huşu duygusuna teslim olur. Metin, entelektüel bir analiz nesnesi olmaktan ziyade şifa, bereket ve manevi korunma sağlayan ilahi bir sığınaktır.

Yani Arapça, toplumumuzda dini ritüellerde sadece bilgi aktaran bir araç değil, ilahi olanla bağ kuran kutsal bir dil olarak algılanır. Metnin ifade ediliş biçimi önemsenir, makamlı ve iyi okuyan hocalar halk arasında takdir görür ve tercih edilir ama okunan metnin içeriğinin ne olduğuna, mesajına ve anlamına dair sorgu ve merak olmaz.