Arthur Schopenhauer (1)

SCHOPENHAUER'IN "KÖR İRADE", "ALEGORİK HAKİKAT" VE "DİN" KAVRAMLARI

KÖR İRADE

Arthur Schopenhauer, acıyı, "kör ve amaçsız bir iradeden kaynaklanan, insan varoluşunun temel ve kaçınılmaz bir özelliği" olarak tanıtır. Felsefesinde "irade" kavramını insan deneyiminin özü ve acının ana kaynağı olarak sunar. Schopenhauer'e göre, "yaşama iradesi" canlı varlıkları hayatta kalmaya iten hayati bir güçtür ama aynı zamanda insanlarda "sonsuz acı" yaratmanın da ana faktörüdür. Varoluşun kaynağı olarak bu irade doğası gereği bilinçsiz ve kördür ve her zaman tam olarak elde edilemeyecek nesneler, tatminler ve hedefler arar. Ona göre insan irrasyonel ve doyumsuz bir "istenç" (irade) tarafından yönetilir. Bu istenç insanı sürekli bir arzuya sürükler; arzular gerçekleştiğinde geçici bir tatmin, gerçekleşmediğinde ise acı doğurur.

Schopenhauer, "karamsarlığın filozofu" (pesimist) olarak bilinir. Ona göre insan hayatı, acı ile can sıkıntısı arasında, bu ikisiyle salınan bir sarkaç gibidir. İstek duyulduğunda ıstırap çekilir, isteğe ulaşıldığında ise bu sefer de can sıkıntısı baş gösterir. (1)

Acıyı iradenin sonsuz arzularının sonucu olarak görür ve kurtuluş yolunu çilecilikte, yaşama iradesinin reddi (kendini inkar), sanat, meditasyon ve şefkat/merhamettir sanatta ve şefkatte bulur.

Schopenhauer'ın felsefesindeki en önemli kavramlardan biri "yaşama iradesinin inkarı"dır. İnsan arzularının peşinden koştukça acı çeker. Gerçek kurtuluş, bu sonsuz isteme döngüsünü aşabilmektedir. Bu fikir bazı dinlerde şu şekilde alegorik biçimde görünür: Hristiyanlıkta çilecilik ve azizlik, Budizmde nirvana, Hinduizmde mokşadır.

"Yaşama iradesinin inkarı", Alman filozof Arthur Schopenhauer'ın başyapıtı İstenç ve Tasarım Olarak Dünya kitabında geliştirdiği, insanın sürekli acı üreten bencil arzulardan, içgüdülerden ve var olma hırsından kendi isteğiyle vazgeçerek mutlak bir dinginliğe ulaşmasını ifade eden ahlaki ve metafiziksel kavramdır. Filozofa göre dünya, özü itibarıyla kör, rasyonel olmayan ve durmaksızın isteyen kozmik bir "yaşama iradesinden" ibarettir. Bu irade insanda sürekli yeni arzular doğurur; her doyurulmamış arzu acıya, her doyurulan arzu ise geçici bir tatminin ardından can sıkıntısına yol açar. Bu kısır döngüden kurtulmanın tek kalıcı yolu iradeyi tamamen susturmaktır.

Schopenhauer, Batı felsefesinde Doğu düşüncesini (özellikle Budizm ve Hinduizm) sistemine entegre eden ilk büyük filozoflardandır. Onun "yaşama iradesinin inkarı" olarak adlandırdığı durum, Budizm'deki tüm arzulardan arınarak ulaşılan Nirvana veya dünyevi bağların koparılması anlamına gelen Mokşa kavramıyla neredeyse tamamen örtüşür.

Bencil arzular insanı köleleştirir ve insanı bitmeyen bir tatminsizlik döngüsüne ve esarete sokar. Budizm ve çileci Hristiyanlıktan etkilenen Schopenhauer, çileciliği iradenin esaretinden kurtulmanın ve nihayetinde huzura ulaşmanın bir yolu olarak tanıtır. Schopenhauer'ın görüşüne göre, çeşitli dinler, özellikle çileci öğretileri ve dünyevi arzuların göz ardı edilmesini vurgulayanlar, iradeden ve onunla birlikte gelen acıdan kurtuluşun bir aracı olarak işlev görebilir.Örneğin, Budizmde, meditasyon ve nirvanaya (doğum ve ölüm döngüsünden kurtuluş) ulaşma gibi öğretiler, dünyevi arzuları yok etmeyi ve onları iradeden kurtarmayı amaçlar.

Schopenhauer'ın bu felsefi kavramının temel özellikleri ve aşamaları şunlardır:

İntihar Bir Çözüm Değildir. Schopenhauer, yaşama iradesinin inkarı ile intiharı kesin bir dille birbirinden ayırır. Ona göre intihar, yaşama iradesinin inkarı değil, aksine onun en güçlü şekilde tasdik edilmesidir. İntihar eden kişi yaşamı reddetmez; sadece yaşamın getirdiği mevcut acıları ve koşulları reddeder. Gerçek inkar ise bireysel yaşamı değil, bizzat acının kaynağı olan "isteme" dürtüsünün kendisini ortadan kaldırmaktır. (2, 3)

İnsanın bu kör iradenin esaretinden sıyrılabilmesi için Schopenhauer iki aşamalı bir kurtuluş öngörür:

Geçici Kurtuluş: Sanat, özellikle de müzik, insanı anlık olarak kendi kişisel arzularından ve çıkar ilişkilerinden uzaklaştırır. Sanatla bağ kurduğumuzda, iradenin kölesi olmaktan çıkıp dünyayı saf birer gözlemci olarak seyrederiz. Ancak bu kurtuluş geçicidir; sanat eseri bittiğinde acı dolu gerçekliğe geri dönülür.

Kalıcı Kurtuluş: Gerçek ve kalıcı inkar, kişinin dünyanın illüzyonel yapısını fark etmesiyle başlar. Kişi başkalarının acısını kendi acısı gibi gördüğünde bencil arzuları kırılır. Bu durum insanı çileciliğe, yani cinsel arzulardan, lüksten, hırstan ve dünya nimetlerinden bilinçli olarak feragat etmeye götürür. (2)

"Yaşama iradesinin inkarı" bir yıkım değil, insan ahlakının ve bilincinin ulaşabileceği en yüksek zirvedir. İnsan, bencil doğasını tamamen bastırıp "istemeyi" bıraktığında, iradenin yarattığı o bitmek bilmeyen ızdırap ve esaret zincirini de kırmış olur. (2,3)

Bu bağlamda, din bu acıyı azaltmanın ve hafifletmenin bir aracı olarak görür. Schopenhauer'e göre dinin, metafizik bir gerçek olarak değil, insanların yaşamın acısından kaçmak için sığındığı sosyal ve psikolojik bir işlevi vardır, dine bakışı ikili niteliktedir: Pratik açıdan bakıldığında, dini acıyı azaltmak, çileciliği teşvik etmek ve toplumsal düzeni sağlamak için yararlı bir araç olarak görür. Metafizik açıdan bakıldığında ise, dini felsefeci olmayanlar için uygun olan, ancak bilimsel ve rasyonel değerden yoksun bir tür yanılsama ve gerçeğin sembolik temsili olarak görür. Dolayısıyla, dini toplumsal ve ahlaki bir gerçeklik olarak onaylar, ancak metafizik bir gerçek olarak kabul etmez. Din bilimsel ve akılcı bir değere sahip değildir. Bu, Schopenhauer'ın dini her bakımdan yanlış saydığı anlamına gelmez. O, dini toplumsal ve ahlaki bir gerçeklik olarak kabul ederken ona doğrudan metafizik hakikat statüsü tanımaz.

Schopenhauer açısından Din, geniş halk kitlelerine teselli sağlayan bir anlam çerçevesi sunar. insanlar, varoluşun acılarıyla ve özellikle bireysel ve toplumsal yetersizliklerle karşı karşıya kaldıklarında dine başvururlar. (4)

Schopenhauer, kutsal metinler, dogmalar ve mucizeler aracılığıyla hakikati sunduğunu ileri süren vahye dayalı din ile felsefeyle özdeşleştirdiği akılcı din arasında keskin bir ayrım yapar. (5)

Schopenhauer, sanatın, dinin ve felsefenin acıyı azaltmaya yardımcı olabileceğine inanır, ancak her birinin kendi rolü ve yeri vardır. Sanat ve din kitleler için daha teselli ediciyken, felsefe acıyı daha derinlemesine anlamayı ve ondan kurtulmanın nihai yollarını sunar. Bununla birlikte, bu üç alanın rolünü birbirini tamamlayıcı olarak görür. Schopenhauer'ın felsefi karamsarlığı ile dinin işlevi arasındaki çatışma, dinin acıyı haklı çıkarmaya ve teselli etmeye çalışması, Schopenhauer'ın felsefesinin ise acının acı gerçekliğini kabul etmeyi ve ondan gerçekten kurtulmanın bir yolunu bulmayı hedeflemesidir. Dinin ahlaki ve sosyal değerini anlasa da, onu gerçeği gizleyen bir yanılsama olarak görür. Sonuç olarak, din birçok insan için bir teselli olsa da, Schopenhauer, yalnızca gerçek çileciliğin ve iradenin reddinin acıdan kurtuluşun nihai yolu olduğuna ve bunların hepsinin nihayetinde insanı barışa ve özgürlüğe götürebileceğine inanır.

Schopenhauer dini ne tamamen reddeder ne de temel bir gerçek olarak kabul eder, aksine onu acıyı azaltmanın bir aracı olarak analiz eder, dini kurtarıcı bir gerçek olarak değil, insan yaşamının acı ve ıstıraplarıyla başa çıkmanın geçici bir aracı olarak görür ve insanın acısını hafifletmenin bir aracı olarak ele alır. Ancak dini sosyal ve psikolojik bir olgu olarak görmesi, dini metafizik ve manevi bir gerçek olarak gören geleneksel görüşlerden farklıdır. Schopenhauer için din, yalnızca kurtuluşa ulaşmanın ve ilahi hakikatle bağlantı kurmanın bir yolu değil, aynı zamanda insan yaşamının acı ve ıstıraplarından kaçmanın bir aracıdır. Schopenhauer'in dini, acıdan kaçış aracı olarak anlaması özellikle önemlidir, çünkü o dini mutlak bir hakikat veya ahlaki bir araç olarak değil, yaşamın sonsuz acılarından muzdarip insanlara geçici bir teselli sağlamanın bir yolu olarak görür. Bu bağlamda Schopenhauer, dini, insanların varoluşun acısıyla ve özellikle bireysel ve toplumsal yetersizliklerle karşı karşıya kaldıklarında başvurdukları bir araç olarak görür. Dine dair bu görüş, manevi ve ahlaki krizlerle karşı karşıya olan modern dünyada özellikle önemlidir. (4)

METAFİZİK İHTİYAÇ VE "ALEGORİK HAKİKAT"

Schopenhauer'ın din ve inanç dünyasındaki “Alegorik hakikat” anlayışını şu cümle ile özetleriz: Din, insanlara hakikati her zaman olduğu gibi değil, onların anlayabileceği bir biçimde sunar. Fakat insanlar zamanla bu anlatım biçimini hakikatin kendisi sanırlar.

Schopenhauer’a göre insanın yalnızca biyolojik ihtiyaçları yoktur; insan aynı zamanda ölümü, çekilen acıları, dünyanın neden var olduğunu ve hayatın anlamını sorgulayan bir "metafizik ihtiyaca" sahiptir Ancak toplumun büyük bir kısmı soyut felsefi düşüncelerle uğraşacak zamana, eğitime veya zihinsel donanıma sahip değildir.

İnsan, ölüm ve acı karşısında bir anlam arar. Soyut felsefi açıklamalar herkese ulaşamaz. Din, derin düşünceleri hikâyeler ve semboller aracılığıyla aktarır. Bu anlatılar yalnızca açıklama sunmaz; insanlara teselli, ahlaki yönelim ve yaşamlarını sürdürme gücü de verebilir. Dini yalnızca bir inançlar bütünü değil, aynı zamanda insanın varoluşsal ihtiyaçlarına cevap veren bir anlamlandırma sistemi olarak ele alır. (6)

Din, insan varoluşunun acıları, yetersizlikleri ve ölüm korkusu karşısında sığınılan geçici bir teselli ve psikolojik sığınak işlevi görür.

Din tam bu noktada devreye girerek "halk için metafizik" işlevi görür. Felsefe hakikati kavramsal, rasyonel ve doğrudan sunarken; din aynı metafizik hakikatleri mitler, semboller, peygamberler, mucizeler dogmalar ve kutsal anlatılar aracılığıyla sunar. Felsefeyi bilmeyen geniş kitleler için "halk için metafizik" veya gerçeğin sembolik bir temsili işlevini görür. Toplumun büyük çoğunluğu soyut felsefi araştırma yapabilecek zamana, eğitime veya düşünsel donanıma sahip değildir.

Dini öğretiler kelimesi kelimesine (literal) doğru olmak zorunda değildir. Onların değeri, anlattıkları olayların tarihsel veya olgusal doğruluğunda değil, temsil ettikleri ve işaret ettikleri derin metafizik gerçeklikte yatar. (6)

Bir inancın insana iyi gelmesi ile o inancın gerçek olması, birbirinden bağımsız iki meseledir.

Schopenhauer'ın yaklaşımında, dini anlatıların gerçek anlamı yalnızca olayların dış görünüşünde aranmaz. Anlatıların arkasındaki insanlık durumuna, acıya, iradeye, ahlaka ve varoluşa ilişkin düşüncelere bakmak gerekir.

Örneğin yaratılış anlatısında literal okumada evrenin belirli bir biçimde ve belirli bir sırayla yaratıldığına ilişkin tarihsel veya fiziksel bir iddia vardır. Alegorik okumada ise insanın varoluşunu anlamlandırma, dünyadaki yerini kavrama ve kendi kökenine ilişkin bir açıklama bulma çabası vardır.

İkinci yorumun felsefi değeri, ilk yorumun bilimsel olarak doğrulanmış olduğu anlamına gelmez.

Bu örneklerde dikkat edilmesi gereken şey, alegorik yorumun her zaman anlatının asıl veya tarihsel anlamı olduğunu varsaymamaktır. Bir anlatı hem tarihsel iddialar hem simgesel anlamlar taşıyabilir. Hangi yorumun savunulabileceği, metne ve bağımsız gerekçelere bağlıdır.

Schopenhauer'ın asıl eleştirisi inanç, alegoriyi literal gerçekliğe dönüştürdüğündedir. Burada Schopenhauer'ın düşüncesinin daha eleştirel yüzüne ulaşıyoruz. alegoriler kullanması değildir. Sorun, alegorik bir anlatının kendisini literal ve mutlak gerçek olarak kabul ettirmesidir.

Bu durum üç aşamada gerçekleşebilir:

1- Bir toplum, karmaşık bir varoluşsal veya ahlaki düşünceyi bir mit aracılığıyla ifade eder.

2- Sonraki kuşaklar bu miti yalnızca anlam taşıyan bir anlatı olarak değil, gerçekten yaşanmış veya gerçekleşecek bir olay olarak öğrenir.

3- Anlatının literal doğruluğu sorgulandığında, sorgulama yalnızca tarihsel veya bilimsel bir itiraz sayılmaz; ahlaki bir tehdit ya da inanca saldırı olarak da görülebilir. (6)

Bu alegorik yorum yöntemi, dini anlatıları küçümseyerek indirgemek anlamına gelmez. Aksine, soyut felsefi kavramları kavrayamayan insanların hakikate ulaşabilmesini sağlayan bilinçli bir yorumlama girişimidir.

Dini hakikatin sembolik niteliği, onun değerinin tarihsel veya olgusal doğruluğunda değil, insanın acı deneyimine ve kurtuluş imkanına işaret edebilmesinde yattığı anlamına gelir (4)

Schopenhauer dini doktrinlerin arkasındaki varoluşsal anlamları şöyle analiz eder: Örneğin cennetten kovulma ve ilk günah tarihsel bir olay olmaktan ziyade, insanın kör yaşama iradesi altında sürekli isteyen, doyumsuz ve acı çeken varoluşsal durumunun sembolik anlatımıdır.

Cennet ve Cehennem düşüncesi ölümden sonraki iki gerçek fiziksel mekan olmaktan ziyade vicdan, arzu, acı ve davranışların ahlaki sorumluluğu, ödül, ceza üzerine kurulmuş bir anlatıdır. İnsanın çektiği acıya ve bu acının ötesine geçme imkanına ilişkin kavrayışları bünyesinde barındıran sembolik anlatıdır.

Dünyanın acı dolu olduğu fikri, bencil arzuların insanı köleleştirdiği düşüncesi, merhametin ahlâkın temeli olduğu görüşü… Bunlar felsefede soyut kavramlarla anlatılırken, dinlerde günah, kurtuluş, cennet, cehennem veya peygamberlerin, azizlerin yaşamları biçiminde ifade edilir.

Çünkü aynı sembolik anlamı taşıyan bir roman, mit veya felsefi düşünce deneyi de insanın acısı hakkında hakikat ifade edebilir. Örneğin Kafka'nın bir öyküsü, gerçek dışı olaylarla insanın yabancılaşmasını çok güçlü biçimde anlatabilir. Bu, öyküdeki olayların gerçek dünyada meydana geldiğini göstermez.

Bir anlatının hakikat taşıması ile anlattığı olayın gerçekten meydana gelmiş olması aynı şey değildir. Bir dini anlatı, doğaüstü hiçbir iddia doğru olmasa bile insanın varoluşu hakkında derin bir hakikat ifade edebilir. Fakat bu durum, o anlatının doğaüstü iddialarını doğrulamaz.

Dogmanın literal yorumlanmasının tehlikelerini ise Schopenhauer Parerga ve Paralipomena adlı eserindeki "Din Üzerine Bir Diyalog" metninde Demopheles ve Philalethes karakterleri üzerinden ele alır.

Demopheles, dinin kitlelere sunduğu teselli, ahlaki yönelim, yaşama gücü ve simgesel anlatımın pratik yararını vurgular. Philalethes ise itiraz eder. Hakikatin yanlışlığın kılığına girmesine ve mecazi anlatıların olgusal gerçekmiş gibi sunulmasına karşı çıkar. Bir inancın insana iyi gelmesi veya faydalı olması, o inancın olgusal açıdan gerçek olduğunu kanıtlamaz.

Dini mitler olgusal ve doğaüstü iddialar olarak kabul edildiğinde yani literal olarak yorumlandığında zihnin iradeyi ve onun olumsuzlanmasını felsefi olarak kavraması engellenir; din, hakikati taşıyan bir anlatı olmaktan çıkıp bağlayıcı bir otoriteye ve dogmaya dönüşür.

Bir anlatının sembolik açıdan derin bir anlam taşıması ve dinin önermesiyle halkın kabul etmesi onun mucize veya fiziksel dirilme gibi doğaüstü iddialarının tarihsel/gerçek anlamda meydana geldiğini doğrulamaz. Bu noktada din, yalnızca hakikati taşıyan bir anlatı olmaktan çıkıp hakikatin ne olduğuna karar veren bir otoriteye dönüşebilir.

Bununla birlikte, her inananın anlatıları literal okuduğunu veya her dini geleneğin alegorik yoruma kapalı olduğunu söylemek doğru olmaz. Dinlerin kendi içlerinde literal, simgesel, mistik ve felsefi yorum gelenekleri bulunabilir.

Schopenhauer, dinlerin insanın metafizik ihtiyacını karşılamada önemli bir işlev gördüğünü kabul eder. Fakat dini öğretilerin literal anlamda doğru olması ile alegorik anlamda hakikat taşıması arasında ayrım yapar.

Din; çileciliği teşvik etme, toplumsal düzeni sağlama, merhamet duygusunu besleme ve insanlara ahlaki yön verme işlevini yerine getirir.

Schopenhauer dini toplumsal ve ahlaki bir gerçeklik olarak onaylar; ancak felsefi ve rasyonel değerden yoksun, gerçeği örten sembolik bir yanılsama olarak gördüğü için ona doğrudan metafizik bir gerçeklik statüsü tanımaz ve ayrım yapar.

Diğer Filozoflarla Karşılaştırıldığında:

Immanuel Kant'tan farklı olarak: Etiği dinden türetmek yerine dinden bağımsız görür.

Friedrich Nietzsche'den farklı olarak: Dini yaşamın düşmanı olarak görüp tamamen reddetmez; acıyı hafifleten psikolojik bir araç olarak kabul eder.

Søren Kierkegaard'dan farklı olarak: İnancı nihai kurtuluş olarak görmeyip, kurtuluşun ana yolunu iradenin çileci reddinde bulur.

Sonuç olarak Schopenhauer, dini ne tamamen reddeden (Nietzsche gibi) ne de mutlak gerçek sayan (Kierkegaard veya Spinoza gibi) orta bir konumda yer alır; onu acıyı azaltmanın geçici ve sembolik bir aracı olarak ele alır.

Schopenhauer için din, geniş kitlelerin varoluşsal acılarla başa çıkmasını sağlayan işlevsel bir "alegorik hakikat" taşıyıcısıdır; felsefenin görevi ise bu sembolik kabuğu soyup arkasındaki yalın ve acı metafizik gerçekliği kavramaktır.

Sonuç olarak, alegorik hakikat kavramı dini anlatıları bütünüyle reddetmeden onların ne söylediğini sorgulamamızı sağlar. Bir kutsal anlatının insanın acısı, korkusu, adalet arzusu veya ölüm karşısındaki tutumu hakkında derin bir şey söylemesi mümkündür. Fakat o anlatının derin bir anlam taşıması, doğaüstü iddialarının doğru olduğunu göstermez.

Schopenhauer'ın açtığı tartışma, dinin yalnızca neye inandığımızla değil, neden inandığımızla ve inandığımız şeyin hangi anlamda doğru olduğunu düşündüğümüzle de ilgili olduğunu gösterir. Schopenhauer dogmayı reddeder. Dini önermelerin bilimsel veya akılcı bilgi oluşturabileceğini kabul etmez. dogma ile felsefi hakikat arasındaki çatışma, teselli ile kavrayış arasındaki çatışmadır. Dogma, kurtuluş anlatıları aracılığıyla insanlara teselli sunar. Felsefe ise acının acı gerçeğini kabul etmeyi ve İrade'nin çileci biçimde olumsuzlanmasını hedefler. (4)

Ona göre vahye dayalı din, doğası gereği antropomorfiktir. İnsan duygularını, ihtiyaçlarını ve anlatılarını ilahi olana yansıtır. Böylece İrade'yi insan biçiminde kişileştirerek anlaşılır kılmaya çalışır; ancak bunu yaparken onun gerçek doğasını çarpıtır.

Buna karşılık akılcı din, kişileştirmeye veya doğaüstü bir iradenin müdahalesine başvurmadan, kavramsal felsefe ve sezgisel özbilgi aracılığıyla numenal İrade'yi anlamaya çalışır.

Bu bağlamda çilecilik, kurtuluş öğretisinin ikincil bir uygulaması değildir; tam merkezinde yer alır. Bireysel arzuların reddedilmesini, kendini inkar etmeyi ve kendini sınırlamayı, daha yüksek bir metafizik hakikate ulaşma ve İrade'yi olumsuzlama çabasının parçası olarak görür.

Schopenhauer için dinlerin değeri, anlattıkları olayların tarihsel olarak doğru olup olmamasında değil, onların temsil ettiği metafizik gerçektedir. Din, filozofun kavramlarla ifade ettiği hakikati halkın anlayabileceği hikâyeler ve semboller aracılığıyla anlatır. Bu nedenle dini öğretiler onun gözünde "gerçek olmayan masallar" değil, alegorik hakikatlerdir: Söyledikleri şey kelime anlamıyla doğru olmayabilir, fakat işaret ettikleri gerçek derin bir hakikati ifade eder.

Felsefe, hakikati doğrudan anlatır, kavramlarla çalışır, az sayıda kişi anlayabilir, soyut bilgi sunar. Din, hakikati sembollerle anlatır, mit ve imgelerle çalışır, geniş kitlelere hitap eder, inanç ve anlatı sunar

Teolojik yaklaşımda Tanrısal vahiy, semboller aracılığıyla hakikati bildirir. Hümanist yaklaşımda insanlar deneyimlerini, korkularını ve değerlerini sembolik anlatılarda ifade eder. Schopenhauer'ın yaklaşımı, dini mitler, acı ve irade gibi varoluşsal gerçekliklere dair derin sezgileri sembolik biçimde aktarabilir.

Schopenhauer, dinleri yalnızca saçma veya anlamsız hikâyeler olarak görmez. Dini mitlerin ve sembollerin, soyut felsefi kavramlarla ifade edilmesi güç olan bazı varoluşsal gerçeklikleri aktarabildiğini düşünür.

Onun düşüncesini üç aşamada açıklayabiliriz.

Birinci aşama: İnsan acı çeker. İnsan arzular, elde etmek ister, kaybetmekten korkar ve sonunda ölümle karşılaşır. Schopenhauer'a göre bunlar insan yaşamının yüzeysel sorunları değil, varoluşun yapısıyla ilgili temel sorunlardır.

İkinci aşama: Din bu deneyimi bir anlatıya dönüştürür. Günah, düşüş, kurban, kefaret, kurtuluş ve yeniden doğuş gibi kavramlar, insanın acı ve kurtuluş deneyimini sembolik bir biçimde ifade edebilir.

Üçüncü aşama: Filozof, sembolün arkasındaki anlamı araştırır. Schopenhauer açısından önemli olan, örneğin bir kurtuluş anlatısının doğaüstü olaylarının gerçekten yaşanıp yaşanmadığından ayrı olarak, insanın arzuya bağımlılığı ve acıdan kurtulma imkânı hakkında ne söylediğidir.

Burada bir nüans önemli: Schopenhauer'ın kendi felsefesinde de dinlerin yalnızca sembolik anlamları değil, metafizik ve etik iddiaları vardır. Dolayısıyla onu basitçe “Bütün dinler mecazdır” diyen bir düşünür olarak sunmak doğru olmaz. O, özellikle dini mitlerin arkasında daha derin bir anlam arar ve dinin bu anlamı çoğu insana aktarabilen bir araç olduğunu düşünür. Schopenhauer'ın yaklaşımı, dinleri bütünüyle reddetmeden onların anlamını doğaüstü iddialarından ayırarak değerlendirme olanağı sunar. Bununla birlikte, bu yaklaşımın dini anlatıların bütün anlamını tükettiğini veya her alegorik yorumun doğru olduğunu varsaymamak gerekir.

Eğer dini bir iddia kanıtlarla çeliştiğinde her zaman alegoriye dönüştürülüyorsa, inanç kendisini yanlışlanma ihtimalinden koruyan bir yorum sistemine dönüşebilir. Böyle bir durumda şu soru önem kazanır: Hangi yorumun doğru olduğunu belirleyecek bağımsız ölçütümüz nedir?

Dini anlatının doğaüstü iddiasını doğrulamak, ayrıca kanıt gerektirir. Doğaüstü iddia kanıtlanamadığında anlatıyı alegorik olarak yorumlamak, inancın anlamını koruyabilir; ancak başlangıçtaki iddianın doğruluğunu kanıtlamaz.

Bir dini anlatının sembolik anlamı, doğaüstü iddialarından bağımsız olarak açıklanabiliyorsa, o anlatının doğaüstü bir kaynağa sahip olduğunu kabul etmek için geriye hangi gerekçe kalır?

Bu soru, Schopenhauer’ın din anlayışının en kritik noktasına dokunuyor. Çünkü burada iki ayrı iddiayı birbirinden ayırmamız gerekiyor: Bir dini anlatının hakikat taşıması ile bu hakikatin doğaüstü bir kaynaktan gelmesi aynı şey midir?

Bir anlatı insanın acılarını, korkularını, arzularını ve varoluşsal sorunlarını son derece derin biçimde açıklayabilir. Fakat bu açıklamanın derinliği, kendi başına anlatının Tanrı tarafından vahyedildiğini göstermez.

Örneğin: Bir dini anlatının sembolik anlamını ele alalım. Diyelim ki anlatı, insanın masumiyetini kaybetmesini, bilgi edinmenin bedelini ve sorumlulukla yüzleşmesini açıklıyor.

Bu anlatının anlamını açıklamak için doğaüstü bir müdahaleye başvurmamız gerekmiyor. İnsan psikolojisi, toplumsal deneyimler, mitoloji ve felsefe üzerinden de bu anlamı anlayabiliriz.

Bir şeyin doğru olmasıyla onun nereden geldiği farklı sorulardır. Örneğin, bir roman insan psikolojisini son derece isabetli biçimde çözümleyebilir. Ancak bundan romanın insanüstü bir zeka tarafından yazıldığı sonucunu çıkaramayız.

Hakikatin değeri, onun kaynağının doğaüstü olduğunu kanıtlamaz. Dolayısıyla asıl soru şudur: Doğaüstü açıklama, mevcut açıklamalardan hangisinin açıklayamadığı neyi açıklıyor?

Eğer doğaüstü varsayım, anlatının anlamını açıklamak için hiçbir ek katkı sağlamıyorsa, onu kabul etmek için bağımsız bir gerekçeye ihtiyaç vardır.

Schopenhauer açısından dinlerin önemi, öncelikle doğaüstü olaylara ilişkin iddialarında değil, insanın varoluşuna dair taşıdıkları anlamlarda aranabilir. Dini anlatılar da acı, ölüm, arzu, vazgeçiş ve kurtuluş gibi meseleleri sembolik biçimde ifade edebilir.

Örneğin bir dinin dünyevi arzulardan vazgeçmeyi yüceltmesi, insanın arzularının kendisini nasıl bitmeyen bir tatminsizlik döngüsüne soktuğuna ilişkin bir içgörü taşıyabilir.

Bu içgörü için anlatının doğaüstü kökenli olduğunu kabul etmek zorunda değiliz.

Fakat burada önemli bir ayrıntı var: Schopenhauer, dini yalnızca insanların uydurduğu masallara indirgeyen basit bir düşünür değildir. Dinin, felsefenin soyut kavramlarla ifade ettiği bazı hakikatleri geniş kitlelere semboller ve anlatılar aracılığıyla aktarabildiğini düşünür. Bu nedenle onun açısından dinin sembolik hakikati, dinin tümüyle anlamsız olduğu sonucunu değil, dinin anlamının literal iddialarından bağımsız olarak da değerlendirilebileceğini gösterir.

Bir dini anlatı başlangıçta tarihsel ve doğaüstü bir olay olarak sunulmuş olsun. Daha sonra bu anlatının tarihsel doğruluğu sorgulandığında, anlatının aslında sembolik olduğu söylenebilir. Bu yaklaşım anlatının anlamını koruyabilir. Fakat iki farklı sonuç doğurur:

Anlatı, tarihsel olarak gerçekleşmemiş olsa bile insanın kendisi ve dünya hakkında anlamlı bir düşünce sunabilir yani anlam korunur. Anlatının sembolik açıdan anlamlı olması, onun tarihsel olarak gerçekleştiğini veya Tanrı tarafından bildirildiğini yani iddiayı kanıtlamaz.

Bu nedenle alegorik yorum, bir dini anlatının anlamını kurtarabilir; ancak onun doğaüstü iddiasını otomatik olarak kabul ettrimez.

Üstelik bir sorun daha vardır: Eğer her anlatı, tarihsel ya da mantıksal açıdan karşılaşılan güçlüklerden sonra sembolik olarak yorumlanabiliyorsa, bu yorumun hangi noktada geçerli, hangi noktada sonradan üretilmiş bir savunma olduğunu nasıl belirleyeceğiz?

Bunun için metnin kendi bağlamı, tarihsel yorum geleneği ve sembolik okumanın tutarlılığı gibi ölçütler gerekir. Aksi halde kişi, metnin ne söylediğini araştırmak yerine metinden istediği anlamı çıkarmaya başlayabilir.

Sonuç olarak doğaüstü olan, açıklama değil ek bir iddiadır

Bir dini anlatının insanlık hakkında derin bir hakikat taşıdığını kabul etmek için onun doğaüstü kökenli olduğunu kabul etmek zorunda değiliz. Aynı şekilde, anlatının insan eliyle ortaya çıkmış olması da onun içerdiği bütün düşüncelerin yanlış olduğu anlamına gelmez.

Buradan agnostik bir tutum için makul bir konum ortaya çıkar: Dini anlatıların sembolik değerini, ahlaki içgörülerini ve felsefi derinliğini kabul etmek; fakat bunlardan hareketle Tanrı'nın varlığına veya vahyin gerçekliğine ilişkin kesin bir sonuca varmamak.

Bu tutum, dini anlatıları peşinen reddetmek değildir. Onların ne anlattığıyla, nereden geldiği iddiasını birbirinden ayırmaktır.

Ve belki de en temel soru şudur: Bir dini anlatının bütün insani ve felsefi değeri, doğaüstü köken varsayımına ihtiyaç duyulmadan açıklanabiliyorsa, Tanrı varsayımı bu anlatıya hangi yeni bilgiyi eklemektedir? Eğer bu soruya bağımsız ve ikna edici bir yanıt verilemiyorsa, doğaüstü kaynak iddiası anlatının anlamından çıkarılmış bir sonuç değil, ona ayrıca eklenmiş bir inanç olarak kalır.



1) https://tr.wikipedia.org/wiki/Felsefi_karamsarlık

2) https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2787313

3) https://www.scribd.com/document/816987968/ISYAN-AHLAKI-NURETTIN-TOPCU-May-31-2016-Dergah-Yaynlar-Dergah-9789759955496-Fee00d5a27861c97c579bbed8046ec09-Anna-s-Archive

4) https://wph.atu.ac.ir/article_20053_en.html

5) https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0259-94222022000200022

6) https://www.gutenberg.org/files/10833/old/10833-h/10833-h.htm

CEHALETİN FAYDALARI

"Cehalet insanları güçlü hissettirir ve düşüncelerini yanlışlanamaz yapar."

 

CEHALETİN FAYDALARI

"Cehaletin faydaları" başlığı, aslında "Cehalet neden sürekli yeniden üretiliyor," sorusunun cevabında olabilir.

Cehalet çoğu zaman eksiklik, bilgiye uzaklık olarak tanımlanır. İnsanlık tarihi boyunca bilginin, aydınlanmanın ve rasyonel düşüncenin önemi övülmüş; cehalet ise hep kaçınılması gereken bir karanlık olarak tasvir edilmiştir. Oysa tarih boyunca cehalet yalnızca bir eksiklik değil, birçok kişi ve kurum için son derece işlevsel bir toplumsal araç olmuştur; siyasi, sosyolojik ve psikolojik bir gerçeklik olarak cehalet, sadece bir "bilgi eksikliği" değil, aynı zamanda otoriteye, bireye ve topluluğa belirli avantajlar sunan, mücadele ettikleri şeylere kendince nedenler sunan bir yaşam biçimidir.

"Cehalet" kavramı, klasik anlamının yanında iktidar ile kitle arasında kurulan karşılıklı yarar ilişkisini sürdüren bir kültür, karşılıklı fayda sağlayan bir kaynak ve sığınaktır. Cehaleti yalnızca bilgisizlik olarak değil, otoritenin varlığını mümkün kılan toplumsal zemin olarak tanımlıyorum.

Eğer cehalet hiçbir işe yaramasaydı, onu korumaya çalışan siyasal, dinsel ve ekonomik yapılar ya da kurumlar olmazdı. Demek ki cehaletin bazı kesimler açısından büyük kazançları vardır. Toplumun bilgi sahibi olmasını istemeyen güçlü kurumlar tarafından yaratılan bilgisizliğin kazancı elbette hakça paylaşım, gelişme ve refah için değil; otoritenin, kurumların ister siyasal, ister ekonomik, isterse başka nedenlerden dolayı devamı içindir. Cahil birey ise, odak tarafından ihtiyaç duyulan, özellikli ve değerleri olduğu algısına dahil edilerek "faydası" vurgulanan ve inandırılan, iktidarın bir güç odağı olarak yapılandırılır.

***

Buradaki yazıda (1), toplumun bir kesimini bilinçli bir cehalet içinde tutan ve rasyonel düşünceden uzaklaştıran biat kültürünü eleştirel bir perspektifle incelemiştim. Kitlelerin nesnel gerçeklerine aykırı olsa bile otoriter liderlere neden dogmatik bir sadakatle bağlandığını ve bu durumun toplumsal ayrışmayı nasıl derinleştirdiğini sorgulamış ve dini sembollerin ve algı operasyonlarının kitleleri manipüle etmek için birer araç olarak kullanıldığı, bu sürecin sonunda ise sorgulamayan bir "kullar topluluğu" oluştuğunu vurgulamıştım. Sonuç olarak o yazı, bir ülkenin gerçek anlamda gelişebilmesi için laiklik, adalet ve özgür düşünce temelli rasyonel bir uyanışın zorunlu olduğunu savunmaktadır.

"Düşünce, idrak ve muhakeme sıçraması yapamamak" bilişsel ve zihinsel cehaleti tanımlar. Çünkü bilgi sahibi olmak ile, bilgiyi kullanabilmek ve değişen durumları anlamak ve sorumluluk almak başka şeydir. Tavır koymayı engelleyen şey nedir? Bilgisizlik mi, bilgi sahibi olmasına rağmen mi? Olaylar ve durumlar karşısında tavır koymak muhakeme eden insanın zihinsel emeğidir ve bunun bilgi ile doğrudan ilgisi yoktur.  Kimisi (çoğu) tavır alacağı durumların farkında değildir, kimi ise doğruyu bildiği ve gördüğü halde korku, çıkar veya alışkanlık yüzünden sessiz kalmaktadır ki bu kendine ve doğrulara ihanet etmektir.

Cehalette insan ise hazır cevaplarla yaşamayı tercih eder; liderin kendi adına düşünmesini ister,  din adamının yorumlamasını ister, parti başkanı karar vermesini ister. Birey ise sadece onaylayandır, katılımcı bir onaydan bahsetmiyorum. Düşünme ve eylem sorumluluğu ile zahmeti başkasına devreden bir onay sistemine dahildir.

Rasyonel birey olmanın getirdiği ağır yüklerden kaçınan kitleler için cahil kalmak, kendi içinde pratik ve psikolojik "faydalar" barındırır. Bu faydaları bireyin zihinsel tembelliğini ve otoriteyle olan ilişkisini sürdürmesini sağlayan işlevsel ve koruyucu mekanizmalar olarak ele almak gerekir.

Geçmişin cehaletinde sindirilmişlik, baskı, eğitim kurumlarının yetersizliği, yoksulluk, iptidai şartlar, bilgiye ulaşamama söz konusu iken günümüzde cehaletin yetki sahiplerince bir yöntem olarak tercih edildiğini düşünebiliriz. Günümüz popülist, oportünist kültürü maalesef cehaleti çok destekliyor. Cehalet bilgi eksikliği değil artık; okuma-yazma bilmemek değil, üniversiteyi okumak ya da okumamak değildir; kolay kandırılmak ve bunun farkında olmamak, inandığı şeye aslında inandırıldığını bilmemektir.

Bilgiye erişim kolaylaştıkça cehaletin etki alanı da genişliyor. Çünkü kafa karışıklığı yaratmak ve yönlendirmek günümüz iletişim araçlarıyla artık çok kolay. Yanlış bilgiyi doğruymuş gibi yaymak, yerleştirmek, algı yönetme tekniklerinin gelişmesi cahil bireyi hem hedef hem de amaç haline getiriyor. Evet, bilgiye erişim kolaylaştıkça doğru bilgiyi arama refleksi azalıyor özellikle düşünce tembeli kimselerde hiç yok gibi. Değerlerin alt üst olması, umursamazlık, sabırsızlık, çıkarsız düşünmeme, kolay kazancın yüceltilmesi ve önemsenmesi cehaleti yükselen seviyede tutmayı sağlıyor. Cehalet ve realite modern medya, yapay zeka ve sosyal medya algoritmaları tarafından acımasızca manipüle ediliyor.

***

Cahilliğin tanımında her zaman önyargılar hakim olmuş ve eğitim tek ve en önemli unsur olarak değerlendirilmiştir. "Cahillik" diploma veya okul duvarları arasında maalesef giderilemiyor, önemli olan zihniyet, merak ve dünyayı anlama çabasıyla ve tavır alabilme yetisiyle ilgilidir. Oysa hiç okula gitmemiş bir insan da aydın, ilerici düşüncelere sahip olabilir, çok yüksek eğitim görmüş bir birey de cahil, gerici, dünyayı kavrayamamış biri olabilir. Tarih, örgün eğitim almadığı halde insanlığı ileri taşıyan vizyonerlerle veya çok yüksek eğitim almasına rağmen yıkıcı, dar görüşlü fikirleri savunan insanlarla doludur. Aşık Veysel, hiç okula gidemedi ve gözleri görmüyordu. Buna rağmen şiirlerindeki felsefe, insan sevgisi ve doğa bilinciyle Türkiye'nin en ilerici, hümanist ve aydın insanlardan biri oldu. Radovan Karadžić, Bosna Savaşı'nda soykırım mimarlarından biri olan Karadžić, eğitimli bir psikiyatristti ve şiir kitapları vardı. Eğitimi ve entelektüel birikimi, onun aşırı milliyetçi ve barbar bir zihniyete bürünmesini engellemedi; soykırım yapmaktan, binlerce masum insanı öldürmekten çekinmedi.

Aydınlanmak için örgün eğitim şart değildir. İnsan çevresinden aldığı bilgiyi aklıyla sindirip vicdanla birleştirip, yeni fikirlere kendini açarak, bilinçli, doğru değerlendirme, geniş düşünebilme yetisine sahip olabilir. Cahilliğin bir ötesi yobazlıkta ise kendi doğrusunu tek mutlak gerçek sanması, hoşgörüsüz ve baskıcı olması yine onun örgün eğitimi ile doğrudan ilgili değildir.

***

Cehaletin sunduğu en belirgin "fayda", herhalde sunduğu muazzam zihinsel rahatlık ve çerçeveden taşmayan mutlak hakikat algısıdır. Rasyonel birey olmanın beraberinde getirdiği sorgulama, analiz etme ve gerçeklerle yüzleşme sorumluluğu büyük bir zihinsel ağırlık yaratır. Cahil kalmanın en büyük faydası bu ağırlıktan kurtulmaktır. Kendi kabuğunun yerleşik değerleri onu hayatta tutmaya yeterken, gerçeklerin peşinden koşmak, çelişkileri yakalamak ve sorgulamak insan zihni için yorucu, kaygı verici ve sancılı bir süreçtir. Cehalet kültürü ise bireyi yükten tamamen kurtarır. Kendisine sunulan kurmaca çerçeve dünyayı gerçek zanneden kişi, şüphe duymanın getirdiği varoluşsal sancılardan uzaklaşır. Öğretilen yalanların gerçeğin yerine geçtiği bu düzende, her şeyin muhteşem ve yolunda olduğunu düşünmek, bireye sahte ama sürdürülebilir bir iç huzur (cahil ve mutlu) sağlar. Nesnel olgularla yüzleşmek zorunda kalmamak, hayatı tek boyutlu ve zahmetsiz bir şekilde anlamlandırma kolaylığı sunar.

Gerçekler çoğu zaman rahatsız edicidir ve cehalet insanı gerçeklerden, yüzleşmekten ve sorumluluktan korur. İnsan, dış dünyada olan bitenleri benimsemediği başka güçlere bağlayarak kendi yaşamının gerçekliğini düşünmeme yolunu tercih eder.  Cahil birey, siyasi, ekonomik buhranların, adaletsizliklerin ya da yozlaşmanın sorumluluğunu asla üstlenmez. Onun dünyasında tüm sorunların kaynağı her zaman yanlış yoldaki dünya, değişim, ötekiler, yani doğru yolda olmayan şeylerin ittifakıdır. Cehalet, güçlü bir psikolojik bir savunma mekanizması oluşturduğundan bireyin dünya görüşü hiç sarsılmaz. Yaşadığı sıkıntıların kendi desteklediği liderlerden veya politikalardan kaynaklandığını sorgulamayacak kadar kapalı bir bilince sahip olmak, kişiyi vicdani bir muhakemeden ve hesap sorma sorumluluğundan muaf tutar. Gerçek değişmez ama gerçeğin suçlusu hep vardır ve değiştirilir. İşte "ötekiler, muhalifler, düşmanlar" söylemi tam da bu işleve hizmet eder. Olası tüm başarısızlıkları otorite "kader, fıtrat veya kadercilik" gibi kavramlarla açıklandığı için de bireyin liderleri hakkındaki düşünceleri zarar görmez ve otoritenin sunduğu kalıpları sorgulamayı ve eyleme geçme zorunluluğundan da kurtulmuş olur. Bu durum, zihni sürekli bir "uyku halinde" tutarak gerçek sorunlar karşısında yorulmayı engeller.

***

Cehalet, bireye çok güçlü bir aidiyet duygusu ve toplumsal güven alanı sağlar. "Kullar topluluğu" olarak adlandırdığım yapılara ait olmak; gelir, eğitim veya yaş seviyesi fark etmeksizin düşünce, etnitise, ortak çıkar, inanç ve dinsel aidiyet üzerinden bir araya gelmeyi mümkün kılar. Birey, bir gruba dahil olup biat kültürünü sorgulamadan kabul ettiğinde, tek başına bir hiç olmaktan kurtulup büyük, koruyucu bir yapının parçası haline gelir. Kendi deneyimlerini ve aklını bir kenara bırakıp kolektif bir kimliğe sığınmak, varoluşun belirsizliği ve cevapların zorluğunun korkusunu yenmesini sağlar. Düşüncelerini değiştirmek, sorgulamak zorunda kalmadan, topluluğun ortak doğrularıyla yaşamak birey için iyi bir sığınaktır. Birey, bu topluluk içinde kendini yalnız hissetmez; benzer düşünenlerle bir arada olmanın verdiği "güven" ve "sosyal kimlik" duygusunu tadar.

Bu aidiyet, kişisel bir başarı veya yetkinlik gerektirmeden, sadece "taraf" olmakla elde edilen bir "değerli olma" hissi sağlar.

***

Cehalet, yöneten ve yönetilen arasında kusursuz bir pragmatik ilişki doğurur. "Cehalet neden sürekli yeniden üretiliyor," sorusunun cevabı burada olabilir. Otorite için cehalet, kitleleri manipüle etmek, memnuniyet hissi üretmek ve iktidarı sağlamlaştırmak adına bulunmaz bir kaynaktır. Bilgiyi kısıtlayan ve zihin bulanıklığı yaratan politikalar, halkın mevcut sınırlarından memnun kalmasını ve soru sormamasını sağlar. Kitle kısıtlı bilginin memnuniyetiyle yaşarken, otorite de hukuk dışı veya rasyonel olmayan uygulamalarını "kutsal idealler, mübah yollar ve semboller" kılıfıyla kolayca meşrulaştırır.

Otorite, cehaleti, sindirilmişliği destekleyerek cehalet döngüsünün nesiller boyu sürmesine zemin hazırlayan temel etkendir.

Cehalet kahramanlara ve mucizelere inanma özgürlüğü verir. Otoriter bir lidere körü körüne bağlı olmak, bireyi korunmasızlık ve acizlik hissinden kurtarır. Cahil birey, dış dünyayı "şeytani", tehditkâr ve kendisini ezmeye çalışan bir yer olarak algılar. Liderin kendilerini "şeytani dünyaya" karşı kahramanca koruduğuna ve tüm vaatleri mucizevi bir şekilde gerçekleştireceğine inanmak, kitleye psikolojik bir güvence verir. Bu nahoş tabloda otoriter lider, topluluğu koruyan "adil bir kahraman" figürü olarak devreye girer. Lider en rasyonel olmayan vaatlerde bulunsa bile, kitle söylemin içeriğine bakmadan sadece söyleyene güvenerek irrasyonel bir motivasyon ve coşku elde eder. Liderin her şeyi bildiğine ve kendisini tüm tehlikelere karşı savunduğuna inanmak, bireye derin bir "güvenlik illüzyonu" ve duygusal bir coşku sağlar. Bu bağlılık, bireyin dünyadaki acizliğini örten bir kalkan görevi görür ve bireyin kendi hayatındaki yetersizlikleri, sıradanlığı ve çaresizlikleri, yücelttiği liderin ihtişamı üzerinden telafi etmesini ve onun gücüyle gururlanmasını sağlar.

Cehalet lideri vazgeçilmez yapar. "Kullar kendi efendilerini yaratırlar." (1) Bu cümle aslında cehaletin en büyük faydasını açıklar. Cahil insan demagog ve efendisini arar. Düşünmeyen birey mutlaka yerine düşünecek birini yaratır ve toplumsal önder de bu boşluğu doldurur. Toplumsal önder artık  gerçeğin ölçüsü haline gelir; insanlar söylenene değil, söyleyene inanırlar. Bir önerinin doğru olup olmadığı değil, kimin söylediği önem kazanır. Bu noktadan sonra önder, lider, yetkilendirilmiş kişi eleştirilemez hale gelir.

Cehalet demagogların en büyük sermayesidir. Demokrasi de en bilge insanların değil, en iyi demagogların kazanabildiği bir sisteme dönüşür. Ne yazık ki! Bilgili toplum program dinler, cahil toplum hitabet dinler. Bilgili toplum veri ister, cahil toplum şaşaa ve slogan ister. Bilgili toplum eşitlik ve çözüm arar, cahil toplum tutunacak kahraman arar.

Bir ülkede ihtişamlı saraylar, abartılı itibar gösterileri varsa o ülkede demokrasi olmadığını anlayabilirsiniz; "Oysa cehalettir bu yalan ihtişamı yaratan."

Lider tek başına mutlak güç sahibi değildir; o gücü, eleştirel düşünceden uzaklaştırılmış ve algıları yönlendirilmiş kitleden alır. Bu nedenle cehalet, sadece bireyin eksikliği değil, otoritenin en değerli sermayesidir. Kanaat önderleri ve liderler topluluğa duymak istediklerini söylerken çok basit açıklamalar sunar, onların duymak istediklerini söyleyerek basit gerçeklerin mantıklı gelmesini sağlarlar. Özellikle yönetim şekli, dinsel çatışma, güven problemi yaşayan topluluklar için bu tür söylemler oldukça çekicidir. Kendilerini önemli hissettirecek şeyleri sürekli söylemek onları sonsuza değin kazanma anlamına gelir.

Cehalet propagandayı görünmez yapar. "Nabza göre şerbet verilerek" yapılan algı yönetimi gerçeklikle bağı kopmuş toplumlarda başarılı olur; birey, algıyla gerçek arasındaki farkı da göremez. Bu yüzden propaganda ona propaganda gibi görünmez, tam tersine, "kendi düşüncelerinin doğrulanması" olarak görünür. Cehalet kültürü, algı operasyonları ve "yalan ihtişamlar" aracılığıyla bireye kurmaca ama "mutlu" bir dünya sunar. Bu dünyada her şey yolundadır, yol doğrudur, herşey şahlanmaktadır ve lider mucizeler yaratmaktadır. Nesnel olguları reddedip bu "arzu edilen dünyaya" inanmak, bireyi hayatın sert gerçeklerine karşı duyarsızlaştırarak büyük bir huzur sağlar.

Cehalet bulunduğu yerde kalma tercihidir. İnsanlar karmaşık bir dünyada "doğruyu" aramanın getirdiği kaygı yerine, otoritenin sunduğu kesinliği, dolayısı ile de "gönüllü köleliği"  tercih ederler. Bu bağlamda otoriter lidere bağlılık, sadece bir siyasi tercih değil, bireyin kendi varoluşsal boşluğunu doldurma çabasıdır. Cehaletin bu işlevsel faydaları ortadan kalkmadığı sürece, rasyonel argümanlarla bu kitleye ulaşmak oldukça güçleşmektedir. Çünkü onlara "gerçeği" sunduğunuzda, aslında ellerindeki "konforu, aidiyeti ve güvenliği" almayı teklif etmiş oluyorsunuz.

Cehalet otoriteyi ahlaki sorumluluktan kurtarır. Otoritenin; "kader", "fıtrat", "şükür", "helallik", "şahadet" gibi kavramları sürekli kullanmasının nedeni yalnızca dini söylem değildir. Bu kavramlar aynı zamanda sorumluluğu görünmez hale getirir veya normalleştirir. Bu durum, başarısızlıklar için mazeret, statüko için ise motivasyon sağlar. İnsan hatası, kader olur. İhmal, imtihan olur. Yoksulluk, şükür vesilesi olur. İşte cehalet bu dönüşümü sorgulayamayan sistemdir.

***

Bir insanı cahil yapan bilmediği değil, bildiğini sandığı ya da yanlış bilip ısrarla savunduğu şeydir. Öğrenilmiş cehalet algısı yönetilerek kafasına sokulmuş hatalı bilgiyi gerçek sanma gafletidir. Öğrenilmiş cehalette hatalı bilgiye sahip olduğunu kabullenmek yerine kendilerini uyaranları suçlamak daha kolay ve rahatlatıcı bir yoldur. (2)

Cehalet vicdan muhasebesini gereksiz kılar. Muhakeme edemeyen insan "kandırılıyor muyuz" diye kanıt aramadığı için cehaletin büyük yaygınlığı burada başlıyor. Şüphe gereksiz hale geliyor. Şüphe ortadan kalkınca vicdani sorgulama da ihtiyaç duyulmuyor.

Cehalet kendini yeniden üretir. Cehalet yalnızca bireyin özelliği değildir; aile, eğitim, dünya görüşü, din anlayışı, lider, toplum, olaylar, medya, propaganda, kültür, hepsi birbirini besleyen büyük bir döngü oluşturur.

Cehalet kültürü içinde doğan birey karşılaştırabileceği başka bir dünyayı görmeyi denemediğinden değiştirmeyi düşüneceği şeyleri de hayal edemez.

Bu çerçevede "cahil olmanın faydaları", aslında toplumun faydaları değil; iktidarın, demagogların, çıkar gruplarının ve sorgulamadan yaşamayı tercih eden bireyin yaşam döngüsü formülüdür. Uzun vadede ise bedeli ağırdır; gerçeklikten kopmuş bir toplum, daha iyi bir düzeni hayal edemez, hayal edemediği için de onu inşa edemez. Bu yüzden cehalet, yalnızca bugünü açıklayan bir olgu değil, geleceği de sınırlandıran bir kültürdür.

Cehaleti bireysel bir kusur olmaktan çıkarıp, lideri, propagandayı, dini sembolleştirmeyi, eğitimi, aidiyet duygusunu ve otoriteyi birbirine bağlayan bütüncül bir toplumsal sistem olarak ele almalıyız. Bu yaklaşım, sıradan "cehalet eleştirisi" metinlerinden ayırılan bir özellik değil midir?

***

Cahil kalmak, bireye hiçbir çaba sarf etmeden "ahlaklı ve dindar" görünme fırsatı sunar; alışıldık değerlere sığınarak ahlaki üstünlük sağladığını düşünür. Sadece mevcut otoriteye sadakat göstererek ve dinsel sembolleri yücelterek, kendisinin "yüceltilmeye layık, iyi bir insan" olduğuna inanır ve bu görüntüsünü yansıtmaya çalışır. Bu illüzyon, grubunda kendisini meşrulaştırdığından ve diğerleri de aynı ilüzyona dahil olduğundan bireylere manevi tatmin sağlar.

Cehaletin bireysel bir eksiklik olmaktan çok, belirli toplumsal yapılarda işlevsel bir özellik haline gelmesini temel alırsak, "cahil olmanın faydaları" ironik bir başlık altında aslında cehaletin birey ve otorite açısından hangi işlevleri yerine getirdiğini incelemekle mümkündür. Buradaki "fayda", etik anlamda olumlu değil; belirli kişi, kurum veya iktidar yapıları açısından sağladığı avantajlar anlamındadır. Sonuç olarak cehalet, rasyonel bir gözle bakıldığında toplumsal bir geri gidiş ve yıkım gibi görünse de, cahil kalmayı seçen veya buna maruz bırakılan birey için zihinsel tembelliğin, sorumsuzluğun, korkulardan kaçışın ve güvensiz bulduğu dünyada bir güven arayışının en zahmetsiz yoludur. Bu yönüyle cehalet, yukarıda da belirttiğim gibi sadece bir bilgi yoksunluğu değil; bireyin kendi çıkarı adına (düşünsel, ruhsal, fiziksel rahatlığı) ister gönüllü, isterse bilmeksizin dahil olması, otoritenin, önderlerin, politikacıların, pazarlamacıların bekaları için birlikte sürdürdüğü işlevsel, döngüsel, simbiyotik bir ekosistemdir.

 

(1)  https://akilalparslan.blogspot.com/2023/05/kullar-toplulugunda-lider-faktoru-ve.html

(2)  Tayfun Uzbay, Cehalet Bilimi, Destek Yayınları

 

NEDEN HER DÜŞÜNCEYE SAYGI DUYULMAZ

NEDEN HER DÜŞÜNCEYE SAYGI DUYULMAZ

Hayatım boyunca edindiğiniz bilgiler, bana her düşüncenin aynı değerde olmadığını gösterdi. Zarar veren, bencilce, yalan, manipülasyon üzerine üretilen veya toplumsal huzuru bozan düşüncelerin pratikte yarattığı sonuçlara şahit oldum. Bu tecrübe, beni her düşünceyi körü körüne kabul etmekten koruyan mantıksal süzgece dönüştü.

Düşünüyorum, o halde her düşünceme saygı gösterilmeli mi? Elbette hayır! Her insanın düşünme özgürlüğü vardır ancak her düşüncenin saygı görme hakkı yoktur. Düşünceler, taşıdıkları etik değer, mantık ve insanlığa sağladıkları fayda ve çağdaş toplumsal uyum oranında saygıyı hak eder. Bir fikrin sadece "düşünce" olması ona değer katmaz. 

Adalet duygum insan haklarına, onuruna, özgürlüğüne, demokrasiye, bilgiye, liyakate ve değişime daha çok değer vermemi sağladı. "Her düşünceye" eşit yaklaşmanın etik, mantıklı ve hümanist bir tutum olmadığını gördüm. İnsan onurunu zedeleyen, eşitlikçi olmayan, dogmatik, düzen bozucu, baskıcı, ayırımcı, totaliter hiçbir fikir nezdimde meşru değildir. 

Kendi etik değerlerim, kötülüğe, ayrımcılığa, zorbalığa karşı durma yolunda şekillenmiştir. Toplumsal gözlemlerim kanıta dayalı gerçekler ile yalanlar arasındaki farkı bana öğretti. Temelsiz ve nefret dolu söylemlerin "özgür düşünce" kılıfı altında sunulmasına rıza göstermemeyi bir entelektüel sorumluluk olarak benimsedim.

Demokrasiyi kullanarak demokrasiyi yok etmek isteyen düşüncelere saygı duymam. Demokrasi, kendisini yok etmek isteyen düşünce ve eylemlere karşı varlık değerini ve nedenini korumak için cesaretli, korumacı ve gereğinde hoşgörüsüz olmak zorundadır.

Demokrasiyi kullanarak başa gelip, yine bizzat devletin gücüyle demokratik kurumları tasfiye edenleri tarih yazmıştır. Bu tarihsel dersler, demokrasinin sadece bir "sandık ve seçim" mekanizması olmadığını; kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve hukukun üstünlüğü ile korunmadığı takdirde kendi "yok edicisini" üretebildiğini göstermektedir.

Burada sıkça başvurulan düşünce, Karl Popper'ın hoşgörü paradoksudur. Popper'ın temel argümanı şudur: "Sınırsız hoşgörü, sonunda hoşgörünün kendisini yok edebilir." Yani bir toplum, kendisini ortadan kaldırmayı amaçlayan güçlere karşı hiçbir savunma mekanizması geliştirmezse, sonunda özgür toplum ortadan kalkabilir ve otoriterleşebilir. Eğer hoşgörüsüzlere karşı hoşgörülü davranırsak ve hoşgörüsüzlerin saldırılarına karşı hoşgörülü toplumu savunmaya hazır olmazsak, bu duruşu sergilemeyenler yok edilecek ve hoşgörü de onlarla birlikte yok olacaktır. Popper'a göre demokratik bir toplum, demokrasiyi ortadan kaldırmaya açıkça yönelik düşünceleri sistemin dışına itme hakkına sahiptir. Bu yalnızca kısıtlama değil, kendini savunmadır.

Yani demokrasi kendini  korumalı, demokratik hakları, kazanımları, hukuku yok etmek isteyenlere o haklardan yararlanma meşruiyeti vermemelidir. Demokrasi, kendini yok edecek düşünce ve eylemleri, bertaraf etmeli ve tedbirleri uygulamalıdır. 

Özgürlükleri, özgürlüğü yok etmek için kullanan düşüncelere karşı zihinsel olgunluğa, farkındalığa ve kararlılığa sahip bir toplum yapısı demokrasinin işlevselliği ve devamı için önemlidir. Sistem ve toplum, kendi varlığını korumak için bu anti-demokratik fikirlere sınır çizmelidir. Demokrasinin temel amacı insan haklarını ve eşitliği korumaktır. Ayrımcılığı, nefreti ve baskıyı öven fikirler demokratik bir hak olarak görülmemelidir. Demokrasi bir araç değil, insan onurunu koruyan sistemleşmiş bir amaçtır. Bu amacı yok etmek için araçları manipüle eden hiçbir düşünce, demokratik saygı sınırları içinde değerlendirilemez. 

Evet, "Bir fikrin sadece 'düşünce' olması ona değer katmaz." Bir düşüncenin var olması ile değerli, doğru veya dikkate alınmaya layık olması farklı şeylerdir.  

Bir kişinin antidemokratik düşüncelere sahip olması veya bunları tartışması, düşünce-ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilebilir ama ifade özgürlüğü mutlak değildir. Çünkü düşünce-ifade özgürlüğünün amacı, özgür kamusal tartışma alanını korumaktır; bu özgürlüğü tamamen ortadan kaldırmayı hedefleyen girişimlere sınırsız koruma sağlamak değildir. Bu nedenle, çoğulcu toplumlarda sıkça kullanılan "Her düşünceye saygı duyulmalıdır," ifadesi de dikkatle ayrıştırılmalıdır çünkü her düşünceye saygı duyulması bir safsatadır ve mümkün değildir.

Bir insanın antidemokratik görüşe sahip olması, tek başına cezalandırılacak bir durum değildir. Bu, düşünce özgürlüğünün en geniş korunan alanıdır. Bir kişi "Demokrasinin yanlış olduğunu düşünüyorum," ya da "Demokrasi kaldırılmalıdır," diyebilir. Hukuk sistemi, koşullara bağlı olarak bu ifadeyi koruyabilir. Fakat bu, o görüşü ifade özgürlüğü var diye değerli ve saygın bulmanız gerektiği anlamına gelmez. Çünkü içerik saygıyı değil, karşı konulacak fikirler içermektedir. Belirli sınırlar içinde düşüncesini açıklayabilmesi, kişinin temel haklarından dolayı bir hukuk devletinin bireyi olmasından ve düşünce-ifade özgürlüğüne saygıdır; düşüncenin doğru veya değerli olduğundan dolayı değil. Dolayısıyla, yıkıcı, ayrıştırıcı, hukuka aykırı, manipülatif veya baskıcı düşüncelere saygı duymak zorunda değiliz. Aksine ahlaki ve siyasi açıdan sert biçimde eleştirme  ve reddetme hakkına sahibiz.

Yani "ifade etme hakkına belirli ölçüde saygı" ile "ifade edilen düşünceye saygı" aynı değildir. Bir kişi, başkalarının özgürlüğünü ortadan kaldırmayı savunan bir görüşü dile getirebilir; bu durumda hukuk, koşullara göre onun ifade hakkını korusa da bu, toplumun veya bireylerin o görüşü meşru, değerli ya da saygı ile karşılaşacağı anlamına gelmez. İfade özgürlüğü, hukuki ve siyasal bir ilkedir. Ahlaki, hukuksal düzlemde ise o düşüncenin içeriğine saygı duyma zorunluluğu yoktur. Saygı, demokrasi bağlamında entelektüel bir değerlendirmedir. Bir düşüncenin toplumsal saygıyı hak edip etmediği insan hakları, laiklik, çağdaş hukuk ve demokrasi açısından sonuçlarına göre değerlendirilir. 

"Bir düşüncenin ifade edilme hakkını savunabilirim; ama o düşünceye saygı duymak zorunda değilim." Ya da şöyle söyleyebilirim: "İfade özgürlüğüne saygı duymak, ifade edilen her düşünceye saygı duymayı gerektirmez."

Özgürlüğün amacı, tüm fikirleri eşit derecede değerli ve geçerli ilan etmek değildir; onların açık tartışma içinde eleştirilmesini ve gerekirse bertaraf etmeyi sağlamaktır. Demokrasi, kuralsızlık veya kuralları kendine göre koymak değildir, yasaları kendi isteklerine göre düzenlemek, hukuku ona göre uygulamak da değildir. 

Demokrasilerde en sert yıkıcı fikirlere "saygı" değil ama çok dikkat gösterilmelidir. Çünkü onları anlamadan çürütemez, çürütemeden inanmayı durduramaz ve sistemi koruyamazsınız.

BÜROKRATI ÖĞÜTEN AKIL SAHİPLERİ

 

Kabul etme bu olanları
Sadece başkalarının acı çekmesi diyerek
Çünkü fark edeceksin ki sen de katılıyorsun
Bu yüz çevirmeye
Pink Floyd, "On the Turning Away"

BÜROKRATI ÖĞÜTEN AKIL SAHİPLERİ

İnsanlar kendi inançlarını destekleyen bilgileri ve değerleri yüceltip, aksini söyleyen; gerçekçi, rasyonel, nesnel kanıtları ise tamamen görmezden gelebilen canlılardır. 

Temel konularda uzlaşamamış, gergin, ayrıştırılmış, otorite altındaki toplumlarda herhangi bir görüş, herhangi bir aidiyet, (duygusal, dinsel, ekonomik, sosyal) kişinin kimliğinin parçası haline geldiğinde, o görüş artık sadece bir fikir olmaktan çıkıyor, bireyin sımsıkı sarıldığı bir varlık değeri, başka bir deyişle "hayat meselesi" haline geliyor.

Birey, tutunduğu, sevdiği otoritenin hata yaptığını veya savunduğu değerlerin haksızlığa yol açtığını kabul etmek istemiyor. Bu çelişkinin yarattığı huzursuzluktan kaçmak için gerçek dışılığı ilke olarak seçiyor. "Kendi grubundan olan lider veya otorite her zaman haklıdır; karşı grupta yer alanlar ise haksızdır ve hatta cezalandırılmalıdır," diye düşünüyor.

Otorite ya da iktidar medyası (sosyal medya dahil), bireylere duymak istediklerini söylüyor. Farklı sesler filtreleniyor ve kitle giderek tek sesli hale gelip radikalleşiyor. Mantıklı, insancıl, bilimsel, nesnel gerçekler toplumsal kimliği şekillendirmede algılardan, duygulardan ve kişisel inançlardan daha az etkili duruma düşüyor.

"Tahammülsüzlük" kimlik savunmasının önemli bir parçasıdır. İnandığı fikir eleştirildiğinde kişi bunu kendi varlığına yönelmiş bir saldırı gibi algılıyor. Çünkü alternatif görüşlerin duyulması zihinsel ve duygusal rahatsızlık yarattığından hayatlarının arka planında bu duyguyu yaşamak ve taşımak istemiyorlar. Bu sıkıntılı ve gergin durumdan kurtulmanın kolay yolu alternatif görüşleri reddetmek, karşı tarafı şeytanlaştırmak, onları hiçleştirmekten geçiyor. Meselenin zeka ile ilgisi de yoktur. Birey zeki bir mühendis olabilir ama kimliğiyle bütünleşmiş alanlarda aynı bilişsel önyargılar ve kalıplar içinde, öngörülü ve akıllıca davranmayabiliyor.

İnsanlar kanıtlara nesnel biçimde yaklaşmak yerine, önceden benimsedikleri inançları doğrulayan bilgileri kabul etmeye, çelişenleri ise reddetmeye ya da minimize etmeye eğilimliler. Bu eğilim özellikle temel kimlik kabul edilen siyaset, lider, din, millet gibi konularda güçleniyor, mantık ve akıl yürütmeyi bırakıyorlar. Bu durumda "herkes söylüyorsa doğrudur" yankısı devreye giriyor, eleştirel ve farklı düşünme eşiği düştükçe düşüyor.

***

Böylesi bir toplum kendi değerlerine karşı çıkan veya uyuşmayan bir bürokratın yolsuzluk yapmadığı halde yapmış gibi, devletin, yargının ve medyanın yaptırım ve kontrol gücü ile kuşatılarak, asılsız iddialara maruz kalarak cezalandırılmasını hiç tereddüt etmeden onaylıyor. Bu algı manipülasyonları o kitlede tutkuyla karşılık buluyor. Gerçekliğe karşı üretilen sahte, uydurma düzenlenmeler, dış müdahaleleri görmezden gelerek o bürokratın kesinlikle suçlu olduğunu düşündürtüyor. Gerçekliğin deforme halini, tek ve geçerli doğru olarak içselleştiriliyor. Yalın bir içselleştirmenin ötesinde memnun olma, haz alma, öfkelerini giderme, tehdit algısını savuşturma eğilimi içindeler. Olayları algılama biçimleri ve uyarıcılara verdikleri anlamlar, şartların içeriğini ve doğruluğunu sorgulayacak bilinci kısıtlıyor.

Burada dikkat çekici olan nokta, bireylerin normal yaşamlarında göze batacak eylem içinde olmamaları; faturalarını zamanında yatıran, market etiketlerini kontrol eden ve hesap yapabilen, apartmanın sorunlarını çözmek için ortak kararlar alan, çocuğunu üniversiteye girsin diye endişelenen sıradan insanlar. Siyaset, din, liderlik, ideoloji gibi kimlik alanlarında farklı bir zihinsel işleyiş gösteriyorlar. Güven arayışı ile kimliğini ait hissettiği kitleye sahip çıkma ve onları taklit edip yüceltme eğilimi ortaya çıkıyor. Ait olmak, dışlanma endişesini bertaraf ediyor.

Ülkenin geleceğine yönelik önemli bir siyasal ya da ekonomik karar almak gerektiğinde ait olduğu kitlenin etkisinde kalıyor ve ortak bilincin inançlarını gerçek olarak algılıyorlar. Olağan, güncel, dünyanın farklı düşüncelerini, farklı bakış açılarını görmeye ve alternatifleri duymaya son derece isteksiz ve tahammülsüzler. Diğer kesimin yönelttiği her eleştiriyi, doğrudan kendi varlıklarına ve onurlarına yapılmış bir saldırı olarak kabul ederlerken, kendi grubunun hatalarını görmezden geliyor ve karşıt görüşlülerin her eylemini kötü niyetli ilan ediyorlar.

Bireyler bu noktada kendi inanç dünyalarını korumak adına mantıklı düşünceden uzaklaştıklarını farketmiyor; fikirler bireysel ve toplumsal bir varoluş mücadelesine dönüşüyor. Kutuplaşmış ve otoriter toplumlarda düşüncelerin kimlikle kemikleşmesi, toplumun bir kesimini güven (!)  içinde hissettirirken diğer kesimini de derin endişelere sürüklüyor.

Kutuplaşmadan beslenen otoriter yapı daha güçleniyor, daha keskin kurallar muhaliflerin aleyhine konuluyor. Bu keskin ayırım kendi kitlelerindeki aidiyetleri manipüle etmek ve kontrol altında tutmak için de kullanılıyor.

Kutuplaşan toplum sosyal patlama noktasına sürüklenecektir. Farklı fikirlere tahammülsüzlük, toplumsal diyalog zeminini tamamen yok ediyor ve hukukun yerini kitlelerin anlık öfkesi ve intikam arzusu alıyor. İşini doğru yapan ancak ideolojiye uymayan dürüst bürokratlar sistem dışına itiliyor, sadece itilmekle kalmıyor tümden yok etme arzusuyla taraflı yargıya teslim ediliyor. Bir kişi veya grup "çete başı", "çıkarcı", "ahlaksız", "yalancı", "inançsız" gibi kategorilere yerleştirildiğinde, insanlar normal şartlarda kabul etmeyecekleri uygulamaları ona meşru görmeye başlıyor. Dışlama ve düşmanlaştırma adalet kavramını ele geçirip, distopik, karanlık, korkudan beslenen bir dünya kuruluyor.

Bu durumda, "Bu bürokrat gerçekten suçlu mu," olmaktan çıkıyor ve yerini, "kesin suçludur," düşüncesine bırakıyor. Oysa bürokratın gelecekte otoriteyi sarsabilecek özelliklere sahip olduğundan dolayı sistem dışına itilmesi, öğütülmesi gerçeğinden kaynaklandığını ve bu amaç doğrultusunda kanıtların, kişilerin, davaların uydurulduğunu görmüyorlar. Karşıt görüşlü bürokratın cezalandırılması, kitlenin otoriteye sadakatini pekiştiriyor. Burada karşı grubun güç kaybettiğini, kendi grubunun üstünlüğünü hissetmek ise kişide tatmin ve çoşku duygusu yaratıyor. Bu durumda bağlı olduğu otoriteye, kitleye, fikre inanç sadece bilişsel değil, duygusal olarak da büyük bir ödül ve haz sağlıyor.

O bürokrat otoritenin sarmalına girdiğinde mücadelesinin netice vermeyeceği aşikardır. Çünkü sistem en küçük destekçisinden yargısına kadar ele geçirilmiştir ve taraflıdır; önce sonuca karar verilmiş, sonra o sonuca uygun gerekçeler üretilmiştir. Normalde önce kanıtlar incelenir, sonra hüküm verilir. Fakat kutuplaştırılmış karşıt koşulların mücadelesinde süreç tersine döner; önce hüküm verilir sonra hükmü destekleyecek argümanlar üretilir ve sunulur. Bu yüzden süreç adil ve hukuki değildir; delil eksikliği önemsenmez, kanıtlar ve çelişkiler görmezden gelinir, asılsız iddialar kolayca kabul edilir. Önce sonuç belirlenir sonra o sonucu destekleyecek gerekçeler üretilir.

Otorite, bürokrata yöneltilen suçlamaları sorgulamak için gereken bilişsel, hukuki, ahlaki çabayı harcamaz, tersine suçlamanın doğru çıkması için hazırlanan delillerle süreci yönetir ve kendi kitlesine mantıksal ve duygusal ödülünü sunar; "tehdit" giderilmiş, "adalet" sağlanmış, "öfke ve nefret" gösterilmiştir.

***

Buradan şu sonuca ulaşıyoruz: İnsan, olayların, durumların, olguların, algıların arkasındaki gerçeği arayan bir varlıktan çok, anlamını ve kimliğini korumaya çalışan, ortak düşünceyi işine geldiği sürece yücelten bir varlıktır. Gerçek, çoğunluğun ilgisini fazla çekmez, gerçeğe ulaşmak için yoğun çabaya gerek duyulmaz. Kabul ettikleri kimliklerini, inançlarını, ideallerini korumak için ellerinden geleni yaparlar. Gerçeği ise çoğu zaman bu koruma çabasına zarar vermediği ölçüde kabul ederler ve sorgulama motivasyonu kıymetsiz olduğundan, süreci koruma motivasyonundan daha zayıf kalır.

Elbette mantıklı, iyi niyetli düşünen ve nesnel kanıtları görmezden gelmeyen toplumda büyük bir kesim var. İşte bu tutum zihnin varsayılan çalışma biçimi değildir, emek gerektiren özel bir disiplindir.

Sorun belirli bir ideolojide değil, insan zihninin genel çalışma biçimindedir. Bu durumun evrimsel bir yönü de vardır. Tarih boyunca hayatta kalmak için "olayların arkasındaki gerçeği bulmak" kadar, hatta ondan daha fazla gruba ait olmak, dışlanmamak, ortak inançları paylaşmak önemlidir. Bu nedenle insan zihni yalnızca olguları anlamaya değil, sosyal uyuma da evrilmiştir.

Modern toplumlarda propaganda algı yönetiminin en güçlü dayanaklarından birini oluşturur. İnsanlar çoğu zaman tamamen sahte bir anlatıya kanarken, o anlatının kendi kimliklerini, öfkelerini, korkularını, aidiyetlerini ve beklentilerini doğruladığı için ona sarılırlar. Bu nedenle bir iddianın doğruluğu ile toplumsal kabulü arasında doğrudan bir ilişki yoktur. Tarihte de günümüzde de insanlar birçok kez kanıtların gücü nedeniyle değil, kimliklerinin ve duygularının yönlendirmesiyle belirli anlatıları "gerçek" olarak benimsemişlerdir.

Bu noktada filozof Friedrich Nietzsche’ye göre insan aklı, nesnel ve tarafsız bir hakikat arayıcısı değildir; aksine, bireyin içgüdüsel ihtiyaçlarını, önceden benimsediği dogmaları, ahlaki yargıları ve kimliğini haklı çıkarmaya çalışan kurnaz bir avukattır. "Ahlak Dışı Anlamda Hakikat ve Yalan Üzerine" (Truth and Lie in an Extra-Moral Sense) adlı makalesinde Nietzsche, insan zihninin "hakikat" dediği şeylerin aslında sadece toplumun ortaklaşa kabul ettiği ve zamanla kökenini unuttuğu yanılsamalar (metaforlar) olduğunu söyler: "Hakikatler, illüzyon oldukları unutulmuş illüzyonlardır." Ona göre insan, dili kullanarak gerçeğin kendisini değil, sadece nesnelerin zihnindeki yansımalarını (metaforları) kodlar. Zamanla bu metaforlar katılaşır, dogmalaşır ve toplum tarafından "mutlak hakikat" ilan edilir (1) (2)

Sorun yalnızca bilgi eksikliği değil; kimlik, aidiyet, güç ilişkileri, duygusal ihtiyaçlar ve grup psikolojisinin tarihsel süreçte birlikte ürettiği değerlerin yerleşerek gerçeklik olarak algılanmasıdır. Böyle bir durumda insanlar yalnızca bir görüşe sahip olmazlar; o görüşün içinde yaşar, dünyayı onun filtresinden görür ve alternatif gerçeklikleri tehdit olarak algılamaya başlarlar. Böylesi bir algıda hiyerarşik düzeni önceleyen bireylerin, "tek doğru" anlatılara daha hızlı tutunuyorlar. Bu katı anlayış onlara; fikirlere sahip çıkma, savunma, irade koyma, kimliği koruma, düzeni devam ettirme, taraf olma, bertaraf etme, direnç gösterme, cezalandırma, otorite kurma imkanı veriyor.

Burada betimlenen insanlar "eğitimsiz" ya da "kötü niyetli" olmak zorunda değil; çoğu durumda işleyen şey, evrimsel olarak kök salmış grup aidiyetini yüceltme ve bilişsel kestirme yolları kullanarak tarafını, yönünü, düşünce kalıplarını seçmektir.

Devlet, yargı ve medya koordineli biçimde tek bir anlatıyı her durumda ön plana çıkardığında, bireyin bağımsız doğrulama yapması hem zor, hem kısıtlı hale geliyor. Ama bu durum, ortaya çıkan adaletsizliği mazur göstermiyor, yalnızca mekanizmanın kontrol gücünü anlamaya yardımcı oluyor.

İnsanca Pek İnsanca (Human, All Too Human) kitabında Nietzsche, insanın mantığı ve aklı, dış dünyadaki nesnel gerçekliği anlamak için değil, insanın kendi varlığını ve inançlarını korumak amacıyla bir araç olarak evrildiğini söyler. "İnançlar hakikat düşmanları olarak, yalanlardan daha tehlikelidir," der. Bir insan önce neye inanmak istediğine (çıkarlarına, korkularına veya kültürüne göre) karar verir; dogmatik akıl ise daha sonra devreye girerek bu inancı mantıklı gösterecek deliller uyduran sadık bir hizmetkara dönüşür. 

Sonucu baştan belli güdümlü akıl yürütücüler, dürüst bürokratı öğüten edilgen akıl sahipleri, dogmatik ve kötücül olduğunuzu siz fark etmiyorsunuz ama birileri; etkin ve yaratıcı akıllar, farklı perspektif sahipleri fark ediyor. Gelişmediği halde gelişmeyi reddeden aklınızın yarattığı kurnazlık ve aç gözlülük bir yere kadar…

 

(1)  https://bookoblivion.com/2018/01/16/truth-and-lie-nietzsche/

(2)  https://www.themarginalian.org/2018/03/26/nietzsche-on-truth-and-lies-in-a-nonmoral-sense/

 

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -5-

Toplumun bir kısmı, siyasi otoritenin, yöneticilerin, dini liderlerin veya din adamlarının sunduğu "Din, günah, kader, itaat" vurgulu yorumları sorgulamaya isteksizdir. "Bu işin fıtratında var," lafını hatırlıyorsunuzdur. Soma maden facianın ardından yaptığı açıklamalarda Başbakan, (Zat sonra Cumhurbaşkanı oldu) maden ocaklarında bu tür kazaların olmasının işin doğasında (fıtratında) olduğunu belirtmiş ve bu ifadeler büyük tartışmalara neden olmuştu. Fakat bu laf, yetersiz denetimleri, çalışma şartlarının ağırlığı, teknik yetersizliği, can güvenliği, fazla çalıştırma gibi iş ortamında sağlanması gereken tedbirleri görmezden gelmek, kendi kabahatlerini örtmek için bilerek sarfedilmişti. Toplumun bir kısmı "kader" söylemini onaylayarak, siyasi otoriteye itaatini gösterirken, kazanın nedenleri konusunda susmayı ve düşünmemeyi tercih etmişti. Görüldüğü gibi yaşanan vahim olayın yapısal sorunlardan ziyade "alın yazısı" olarak görülmesi, toplumsal öfkeyi dindirmeyi amaçlayan, otoritelerine zarar getirmemek için siyasi sonuçları olan algı yönetimini amaçlayan bir çıkıştı.

Toplumsal sorunların insan eliyle değiştirilebilir olmasını ve yapısal nedenlerden kopartılarak kader, fıtrat veya ilahi takdir alanına taşınması, eleştiri ve hesap sorma talebini zayıflatmıştır. Soma örneğinde tartışmanın merkezinde şu soru vardı: "Bu ölümler kaçınılmaz mıydı, yoksa önlenebilir miydi?" Eğer bir olay önlenebilir teknik, hukuki ve idari eksikliklerden kaynaklanıyorsa, sorumluluk insanlara, kurumlara, bakanlıklara ve hükümete yönlendirilmelidir. Ancak olay "fıtrat, kader, alın yazısı" çerçevesinde sunulduğunda dikkat, devleti yönetenlerden çok sonucun kabullenilmesine odaklanıyor. Başbakan da halkını ve kendini destekleyenlerin bu yönde düşüneceklerini bildiği için algıyı dinsel söylemlere kaydırarak olayın yükümlülüğünden sıyrılmaya çalışıyor.

Elbette kazasız bir dünya yok. Ama böylesi büyük kazalarda sorumluluğun kişilere ve kurumlara yönelmesini engellemek için dini terimler ve özellikle de kader kavramı kullanılıyor. Siyasi, toplumsal, yapısal sorunların sorgulanmasını azaltmak, yaşanan acıyı anlamlandırmaya yardımcı olmak, korkuyla baş etmeyi kolaylaştırmak için bir anahtarı gibi öne sürülüyor.

Çünkü maden kazaları, iş cinayetleri, depremler veya diğer felaketler söz konusu olduğunda insanların sorduğu soru genellikle "neden oldu," değil, "önlenebilir miydi," sorusudur. Eğer önlenebilir olduğu düşünülüyorsa, kader söylemi kamuoyu açısından yeterli bir açıklama olarak görülmez. 

Kaderci kültüre sahip olduğumuz için bireyler ve topluluklar, olayların sosyal ve yapısal gerçekliği değiştirebilecekleri inancını daha az hissediyorlar. Bunun sonucunda, hak arama eğilimi zayıflayıyor, kurumların hesap verebilirliği göz ardı ediliyor, çalışma koşulları, güvenlik standartları ve denetim talepleri geri planda kalıyor. İtaat ve kabullenme, eleştiri ve sorgulamanın önüne geçiyor bu da bir sonraki kazanın önlenebilir olma ihtimalini azaltıyor.

Eğer kader ve fıtrat söylemi, ihmal, denetimsizlik, kötü çalışma koşulları ve kurumsal sorumluluğu görünmez kılacak şekilde kullanılıyorsa, bu durumda kavramın işlevi siyasal hale geliyor. Böyle bir kullanım, toplumsal öfkeyi yatıştırırken aynı zamanda değişim talebini de zayıflatıyor. Bu nedenle kader söyleminin hangi bağlamda ve ne amaçla kullanıldığı, kavramın kendisinden bile daha belirleyici hale geliyor.

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e, aileden okula kadar uzanan birçok kurumda eleştirel sorgulamadan çok hiyerarşiye uyum ödüllendirilmiştir. Uzun süre otoriteye dayalı siyasal ve kültürel yapılarda "tebaa" olarak yaşamış topluma "itaat" erdem olarak sunulmuştur. Bundan dolayı toplumumuz, yöneticilerin açıklamalarını kabul etmeyi daha güvenli görebilmektedir.

Eğer din sürekli olarak, sabır, itaat, tevekkül, kader, ekseninde anlatılıyor ve toplum bu söyleme değer veriyorsa; buna karşılık adalet, hak arama, zulme karşı çıkma, yöneticiyi eleştirme, tedbir ve sorumluluk gibi kavramlar geri planda bırakılıyorsa din bir adalet aracı olmaktan çıkıp, mevcut düzeni koruyan toplumsal, pasif bir kabulleniş mekanizmasına dönüşüyor. Sonuçta, sürekli sabır ve tevekkülün işlenmesi, bireylerde "dünyevi sorunları tamamen ilahi iradeye ve kadere bırakma," algısı yaratıyor. Bu durum ise toplumsal refleksleri ve hesap sorma iradesini zayıflatıyor elbette.

İnsanlar yaşadıkları dünyanın anlamlı ve düzenli olduğuna inanmak isterler. Eğer yüzlerce insanın, ihmaller nedeniyle öldüğünü kabul ederlerse, dünyanın ne kadar kırılgan ve adaletsiz olduğunu da kabul etmeleri gerekir. "Kader" açıklaması bu rahatsız edici gerçekle yüzleşmeyi kolaylaştırıyor. Bireyler, kontrol edemediği acı ve kötülükleri "ilahi bir düzene ve imtihan kavramına" bağlayarak hayatın anlamı olduğunun inancının devamı ve zihinsel, ruhsal rahatlama ile olumlayarak yaşamak ister. Acıya ve başa gelenlere şikayet etmeden katlanmanın Tanrı’ya olan güveni sürdürmenin, ona ve yarattığı dünyaya isyan etmemenin, cenneti kazanmanın ve varlığını sonsuza dek sürdürmenin bir yoludur "imtihan" kavramı; anlamsız acıyı anlamlı bir senaryoya dönüştürür ve kontrolsüz olanı kontrollü gibi gösterir. (1)

Toplumun bir kesimi, "Neden bütün tedbirler alınmadı, sorumlular kim, denetimler yeterli miydi," diye sormuyor da, "Olacağı varmış, takdir-i ilahi, elden ne gelir, kader, fıtrat," gibi açıklamalara kolayca yöneliyor? Bu, aslında vatandaşlık kültürüyle ilgilidir. Hak arama kültürünün yanında, hak ve adalet kavramları yerleşmiş, hukuka güvenin de güçlü olduğu toplumlarda geçerli bir mekanizmadır. 

Bu durum bir halkın "düşünemediği" anlamına gelmez. Daha çok, tarih boyunca oluşmuş bir kültürel alışkanlıkların sistemine dahil olduğu anlamına gelir. İnsanlar çocukluktan itibaren hangi davranışların ödüllendirildiğini öğrenirler. Eğer sorgulama yerine uyum, eleştiri yerine sadakat, hak arama yerine sabır daha fazla teşvik ediliyorsa, zamanla bunlar normal ve doğal davranış biçimleri olarak görülmeye başlanır.

Bu nedenle mesele yalnızca bireysel zeka veya eğitim meselesi değildir. Toplumun hangi değerleri yücelttiğiyle ve "KUTSALLAŞTIRMA" ile ilgilidir. Bir toplumda, "iyi vatandaş" tanımı itaat eden kişi olarak kurulursa farklı, sorgulayan ve hesap soran kişi olarak kurulursa farklı sonuçlar ortaya çıkarır. Soma maden faciası gibi olaylar sonrasında verilen tepkiler de çoğu zaman bu daha derin kültürel çerçevenin bir yansıması ve olaya yaklaşım biçimidir. Tabii ki bu yaklaşım biçimi yanlış ve eksiktir. Kültürel çerçevesini tanımlamak edilgen, pasif, otoriteye biat eden bir vatandaşlığı kabul edilebilir kılmaz.

Aynı zamanda insanların desteklediği bir yönetimin ihmali sonucu insanların öldüğünü kabul etmek rahatsız edicidir. Bu rahatsızlığı azaltmanın yollarından biri, olayın kaderle ilgili olduğuna inanmak ve sorgulamadan onaylamaktır. Asıl mesele, bazı durumlarda insanların eleştirel ve nedensel düşünme ölçütlerini askıya almalarıdır. Özellikle dini veya siyasi otoritelerin yorumları, grup kimliğiyle birleştiğinde, olayın nesnel değerlendirilmesinin yani eleştirel muhakemenin önüne geçiyor.

Kaderciliğin siyasallaşması, ülkemizde yapısal bir olgudur. Farklı güçlerin teknik, bürokratik, uygulamaya yönelik ihmalleri, denetimsizlikleri ve sistem hatalarını örtbas etmek için metafizik kavramlara başvurması, toplumsal hesap sorma mekanizmalarını sonuçsuz kılmayı amaçlamaktadır. İnsani sorumluluktan kaçma adına "fıtrat veya kader" denilerek insan iradesinin ve inisiyatifinin dışına çıkarılıyor. "Elde olmayan sebeplerden ya da kaderde yazılıysa" diyerek özel ve kamu kurumlarının kusurları, korunma reflekslerinden ve beklentilerinden dolayı bertaraf ediliyor. 

Dini sembollere ve itaat kültürüne bağlı kitleler, yaşanan trajediyi bir "İmtihan" olarak görmeye teşvik ediliyor ve toplumsal muhalefetin önüne, dini söylemle de "İsyankar" olmanın da önüne geçilmek isteniyor. İlahi iradeye karşı gelinemeyeceği algısı yaratılarak, hukuki ve siyasi hesap sorma süreçlerinin önü kesiliyor. İşçilerin hak arama, sendikalaşma ve daha güvenli çalışma koşulları talep etme refleksleri "Kaderine razı olan inançlı vatandaş" övgüsüyle zayıflatılıyor. Bu söylem, siyasi, hukuksal, yapısal, ekonomik statünün zarar görmeden aynen devam etmesini sağlayan bir zırh gibi otoriter biat alanı yaratıyor. Akil ALPARSLAN 2026

(1) https://akilalparslan.blogspot.com/2026/01/imtihan-kavramina-agnostik-bakis.html

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -4-

Türkiye'deki dini otoriteler ve geleneksel yapılar, Kur'an dilini halka sunarken belirli retoriksel stratejiler geliştirmiştir. Arapça metin, sıradan insanın çözemeyeceği kadar "Derin, gizemli ve mucizevi" bir retorikle, "Ulaşılmaz ve sıradan her fani anlayamaz," olarak tanımlanmıştır. "Arapça o kadar zengin bir dildir ki Türkçe çevirisi asıl manayı öldürür" kuralı da metnin orijinal sözleri ve sesleri koruma gayesi taşırken, halkın meal veya tefsir okuyarak metne doğrudan yönelmesini arka plana itmiştir.

Aslolan Arapça ise Arapça bilmeyen halk ne yapacak? "Kur’an Arap halkına gönderilmiştir," diyemeyeceği için de Kur’an’ın evrenselliğini nasıl anlayacak?

Arapçayı ilahileştiren düşünceler, anlamı sıradanlaştırmama isteği ile metnin kendisini rasyonel bir rehber olmaktan çıkarıp, dokunulmaz bir kutsal nesneye dönüştürmüştür. Bir anlamda, kendi dilinde okunması değil anlaşılmasa da Arapça okunmasının yeğlendiği argümanlar sunulmuştur. Oysa anlaşılmak üzere gönderilen bir kitabı anlamadan okunursa ya da daha doğru bir tanımla seslendirilirse analiz gücü neredeyse tamamen devre dışı kalır. Mesaj ve emirlerin gücünü ölçmek için önce argümanı anlamak gerekir.

Arapça Kur'an, Türkiye’de tam da anlaşılmadığı için hareli, sınırsız bir mistisizm alanı yaratmıştır. Ses, anlamdan önce bir duygu bağı haline gelmiştir. Anlaşılmayan bir metin, sorgulamayı ve eleştirel düşünceyi mümkün kılmaz. Sadece ezbere ve sese dayalı bir dindarlık, kitlelerin itaatkar kalmasını ve dogmaların sorgulanmadan nesilden nesile aktarılmasını kolaylaştırmıştır. Bu nedenle halk arasında Kur'an ile kurulan ilişki çoğu zaman anlam merkezli değil, ses, ritim, telaffuz ve kutsallık bağlantılı bir ilişkiye dönüşmüştür; ne söylediğinden çok, metnin okunmasının, dinlenmesinin veya fiziksel varlığının taşıdığı düşünülen manevi etkiye odaklanılmıştır. "Bu ayeti okumak ve kaç kez tekrar etmek ne kadar sevap," sorusu "Bu ayet ne demek istiyor," sorusundan daha değerli, daha merkezi mistik ritüel haline gelmiştir.

Metni anlayarak okumak, tarihsel bağlamını öğrenmeyi, çelişki gibi görünen noktalarla yüzleşmeyi, farklı yorumları değerlendirmeyi ve bazen kişinin mevcut inançlarıyla çatışan sonuçlara ulaşmayı göze almayı gerektirir. Buna karşılık sembolik ve ritüel merkezli bir dindarlığın çok daha düşük bilişsel ve eylemsel faaliyetlere ihtiyaç duyduğu bir gerçektir.

"Bu ayetin ne dediği ve günümüze etkisi," ile "Bu sureyi her gün, kaç kez okursam manevi kazanç seviyem ne olur, ne elde ederim," şeklindeki yaklaşım arasında büyük bir zihinsel ve düşünsel farklılık vardır. Birinci yaklaşım analiz, yorum ve bazen rahatsız edici soruların cevaplarını düşünmek, bilgiyi işleyen, değerlendiren ve hisseden bir bilinci gerektirir. İkincisi ise daha nettir, detaysızdır, pratiktir, içeriği önemsemeyen, alışkanlıklara dayalıdır ve daha az içsel gerilim üretir.

Kutsal metin etrafında iki farklı odak merkezi oluşur:

a) Bilişsel, anlam ve etik merkezli yaklaşımda "Metin ne söylüyor," diye soruluyor. "Ben de ne talep ediyor?" "Adalet, dürüstlük, merhamet ve insan ilişkileri konusunda ne diyor?" "Günlük hayatta hangi davranış değişikliklerini gerektiriyor?" "Söyledikleriyle mevcut kültür arasında gerilim var mı?"

b) Sembolik, mistik ve kutsallık merkezli odaklanmada ise "Kutsal kitaba nasıl dokunulmalı," diye soruluyor. "Nerede saklanmalı?" "Nasıl konulmalı, nasıl kaldırılmalı, nasıl taşınmalı?" "Hangi ritüellerle ona saygı gösterilmeli?" "Hangi kağıda basılmalı, süslemeleri nasıl olmalı?" "Fiziksel varlığından nasıl şifa, bereket elde edilmeli?"

İkinci yaklaşımda insanlar dikkati, metnin içeriğinden çok temsil ettiği kutsallığa, taşıdığına inanılan tılsıma ve nesnelliğine yöneltiyor. Böylece etik ve düşünsel sorgulama geri planda kalırken sembolik davranışlar ön plana çıkıyor.

Örneğin bir toplumda, kul hakkı yememek, adil davranmak, iftira atmamak, yoksulu gözetmek, yalan söylememek, ticarette dürüst olmak, iyi bir insan olmak gibi ilkelerden çok Kur’an’ı yüksek yere koymak, abdestsiz dokunmamak, evde bulundurmanın bereket getireceğine ve kazayı-belayı savacanağına inanmak gibi davranışların daha görünür hale gelmesi, kutsal metnin bilişsel ve etik işlevinden sıyrılıp sembolik işlevine doğru yoğunlaşmayı gösteriyor.

Kur’an kendisine uyulmasını ister, insanların farklı, şekilci değerler uydurarak özünden uzaklaştırılmasını değil.

Kutsal bir metnin içerdiği ahlaki ve toplumsal ilkeleri hayata geçirmek, sürekli öz denetim, eleştiri, davranış değişikliği, çıkar çatışmalarıyla yüzleşme, irade koyma, hoşgörü ve uzun vadeli emek gerektirir. Adaletli olmak, kul hakkı yememek, liyakati savunmak, yalan söylememek veya güç karşısında doğruyu söylemek gibi ilkeler insanı akli, iradi, ahlaki ve vicdani olarak zorlar. İnsanlardan yalnızca bir ritüel değil, karakter dönüşümü talep eder. Oysa şekilci ritüeller çok kolay icra edilir ve dışarıdan gözlemlenebilir, ortak değer haline geldiği için toplum tarafından kolayca tanınır ve takdir görür. Karşılıklı birbirlerine "Dindar" hissi vermek aynı gruba aidiyeti pekiştirir. "Dindar görünmenin" ahlaklı, güvenilir ve iyi insan izlenim yaratacağını ve yeterli olacağını düşünerek kendilerini böylesi göstergeler ile konumlandırırlar. Bu nedenle bazı davranışlar yalnızca dini değil, aynı zamanda psikolojik ve sosyal işaretlerdir.

Sembollere gösterilen kutsal saygı arttıkça, metnin içerdiği ahlaki taleplerin günlük yaşamdaki etkisi aynı oranda artmıyor aksine azalıyor; zamanla bu paradoks ortaya çıkıyor. Hatta bazen fiziksel olgulara yönelik saygı ile metnin içeriğine bağlılık birbirinden oldukça bağımsız hale gelebiliyor. Örneğin, bir kişi kutsal değerler; Allah, Kur’an, namaz ile söze başlayıp, İslamın adalet, dürüstlük veya hak-hukuk konusundaki çağrılarını hayatında sınırlı ölçüde uyguluyor ya da hiç  uygulamıyor. Ritüelleri, şeklen gösterdiği saygıyı ve ilgiyi kendi dindarlığı, gelişimi, kişiliği için yeterli sayıyor. Dinin özünü, ahlaki ve toplumsal mesajını unutup yalnızca dış görünüşe veriyor.

Pekçok kişi dindar görünmeyi, iyi bir insan olma ve ahlaki bir olgunlaşma yöntemi gibi kullanıyor. Görünümünü dinin beklentileri yerine getirmekten daha fazla önemsiyor ve dinin çağrılarına uymamanın yarattığı boşluk duygusunu, sembolik olgulara fiziksel olarak aşırı saygı göstererek telafi etmeye çalışıyor. Etik ve zihni sorgulamanın yerini bu sembolik inançlar, ritüeller alıyor.

Antropolojik açıdan bu şaşırtıcı değildir. İnsan zihni soyut inanç ve ahlaki ilkeleri uygulamaktan çok somut sembollerle ilişki kurmayı, hemen uygulanabilen davranışları tercih etmeyi daha kolay bulur. Kutsal bir kitabın adalet anlayışını, sosyal önerilerini hayatın her alanına taşımak uzun ve zahmetli bir süreçtir, oysa özel bir bez içinde saklamak, yüksek bir rafa koymak ise anlık, hızlı, kolay ve görünür bir saygı göstergesidir. Bir kitabın öğrettiği adalet anlayışını iş hayatında uygulamak yıllar sürebilir; fakat kitabı öpüp başa koymak birkaç saniye sürer ve çevreden anında olumlu geri bildirim alır. Üstelik bu göstergeler ile algıyı yönetiyorlar, kendisi gibi düşünen insanlardan oluşan bir toplumda karşılık bulduğu, dini değerlere sahip olduğu önsel fikrini verdiği için rahatlık hissediyorlar.

Sonuçta,  insanların kutsal metinleri veya ahlaki sorumlulukları algılama biçimi de kendi kişiliklerine, zihinsel kapasitelerine, analiz yeteneklerine, kişisel çıkarlarına, korkularına ve kültürel kodlarına göre şekilleniyor. Kişi, dini sadece bir "Sembolik ritüeller bütünü" olarak algıladığında, onun adalet ve dürüstlük gibi ahlaki boyutlarını görmezden gelebiliyor. Psikolojik açıdan bakıldığında insanlar çoğu zaman varoluşsal belirsizlikten hoşlanmazlar. Belirsizlik kaygı yaratır. Buna karşılık ritüeller, kutsal nesnelerde aranan tılsımlar, beklenen mucizeler, tekrar edilen dualar ve semboller güvenli alan oluşturuyor. Bu yüzden mistik ve sembolik dindarlık yalnızca bilgisizlikten, kolaycılıktan, şekilcilikten değil, aynı zamanda psikolojik ihtiyaçlardan da besleniyor. Akil ALPARSLAN 2026