YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -1-

Doğduğum kasabada çok yıllar önce bir ev ziyaretinde rafta duran kitaplar dikkatimi çekmişti. Onları incelerken birinin Arap harfleriyle basılmış Osmanlıca-Türkçe sözlük olduğunu gördüm. Bazı kelimelerin anlamlarına baktım ve birkaç sayfasının da fotokopisini almak istediğimi söyledim. Kasaba merkezindeki kırtasiye dükkanına gittiğimde, görevliye işaretlediğim sayfaları gösterdim. Yeşil bez ciltli, kapağında kabartmalı çok küçük desenleri olan kitap, Arapça harfleriyle yanımda duran adamın dikkatini çok çekmiş olacak ki, görevlinin elinden kitabı izin istemeden aldı. Sözlüğü eline alırken de herkesi duyacağı şekilde derin bir "Besmele" çekti ve Kur’an olduğunu düşünerek özel ilgi gösterdi. Bu arada sorgulayıcı bakışını da hissettim: "Kur’an fotokopisi çekilmeyecek kadar kutsaldır, neden fotokopisini çekerek sıradanlaştırıyorsun," der gibiydi. Kitabı açtı, sayfalarını çevirdi ama Kur’an’ın sayfa düzenine benzemediğini fark edince kafası karıştı; her sayfa iki sütuna ayrılmıştı, maddeler halinde yazılmıştı, hiçbir süslemesi yoktu ve sıradan bir kağıda basılmıştı. Adam sadece sayfa mizanpajının farklılığı ile "Bu Kur’an’a benzemiyor," diyebildi. "O bir Osmanlıca sözlük," dedim ve adamın elinden alıp görevliye verdim. "Ben de zannettim…" dedi ve çıktı gitti.

Bu olay, konumuzu ve yazı dizisinin ana fikrini oluşturuyor ve şöyle soruyoruz: "Türkiye'de ve İslam dünyasının genelinde Kur'an, içerik ve anlamdan bağımsız olarak neden büyüleyici ve keramet dolu bir nesne olarak algılanıyor? Neden anlaşılmayan bir dil bu kadar güçlü etki yaratıyor? Kur’an, neden fiziksel varlığı ilahi anlamların bütünleştiği ve bir araya geldiği simgesel bir güce sahip olduğuna inanılıyor? Anlamadan etkilenmenin psikolojik ve sosyal gerekçeleri nelerdir?"

***

Kur'an’ın İslam dünyasında ve Türkiye’de sadece okunacak bir metin değil, aynı zamanda fiziksel varlığı ile kutsallık ve mucize nesnesi olarak algılanması, din sosyolojisi, psikoloji ve antropoloji disiplinleriyle açıklanan çok boyutlu bir olgudur. Anlamı doğrudan kavranmayan bir dilin bu denli güçlü bir etki yaratmasının ve fiziksel varlığının ilahi güçle özdeşleştirilmesinin temel nedeni yalnızca anlam yoluyla değil, semboller, ritüeller, değerler, gelenekler, otorite, sezgi, inanç, hayal etme, çağrışım ve kolektif duygular yoluyla oluşan çok eski, yaygın evrensel davranışsal, duygusal, zihinsel eğilimlerdir.

İslam inancına göre Kur'an özü itibarıyla okunması, anlaşılması, üzerinde düşünülmesi ve hayata geçirilmesi gereken ilahi bir hitaptır. İlk vahyin "Oku" emriyle başlaması da bilgi, kavrayış ve bilinçli yöneliş vurgusu olarak yorumlanmıştır. Ancak tarihsel ve kültürel süreç içerisinde Kur'an'ın fiziksel varlığı ve dili ile taşıdığı mesaj arasında zamanla bir ilgi kayması yaşanmıştır. Kur’an’ın fiziksel varlığının, ilahi gücün toplandığı "tılsımlı" bir kitap olarak kabul edilmesi ile ekstra güçlerle donatılması durumu ortaya çıkmıştır.

Ana akım ilahiyat, Kur'an’ın bir "tılsımlı ve mucizevi nesne" haline getirilmesini eleştirir. Kitabın asıl amacının hidayet, rehberlik ve tefekkür (derin düşünmek) olduğu vurgulanır. Mesajı terk edip sadece kağıdına kutsallık atfetmenin, Kur'an'ın indiriliş amacına aykırı olduğu savunulur.

Bazı tasavvufi ve geleneksel yorumlarda ise, Kur'an'ın yazısına ve fiziki varlığına gösterilen bu saygıyı, Allah'ın sembollerine ve Allah’a hürmet olarak görür. Aşırıya kaçıp şirk boyutuna varmadığı sürece, varlığından bereket umulmasını psikolojik bir ihtiyaç ve dindarlık göstergesi olarak kabul ederler.

Bu nedenle bazı Müslüman düşünürler tarih boyunca şu eleştiriyi dile getirmiştir: Kur'an'ın asıl amacı, onun raflarda korunması veya ritüel bir nesne olarak yüceltilmesi değil, okunması, anlaşılması ve yaşanmasıdır. Onlara göre kitabın maddi varlığına gösterilen saygı anlamlı olmakla birlikte, bu saygının kitabın içerdiği Allah’ın buyruklarının, ahlaki ve düşünsel çağrının önüne geçmemesi gerekir.

Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk, Türkiye'de bu düşüncede olan en önemli öncülerinden biridir. Öztürk, İslam Nasıl Yozlaştırıldı ve Kur'an'daki İslam gibi eserlerinde, İslam toplumlarının en büyük sorununun "şekilcilik ve özden uzaklaşma," olduğunu savunmuştur: "Kur'an bir ‘hayat kılavuzu’ olarak okunmalıdır, ritüel nesnesi olarak değil. Dinin dili akıl ve bilim olmalıdır. Arap gelenekleri ve Emevi kültürü İslamiyet’ten ayrıştırılmalıdır." 

Öztürk’e göre Kur'an, duvara asılmak, mezarlıklarda anlamı bilinmeden okunmak veya fiziksel bir nesne olarak kutsanmak için gönderilmemiştir. "Anlamadan Okuma" geleneği ile Kur'an'ın bir "Sevap kaynağı" gibi görüldüğünü, manası üzerine düşünülmeden sadece seslendirilmesinin İslam'ın özüne aykırı olduğunu belirtir. Şekilcilik ile Kur'an'ın fiziksel kağıdına, cildine gösterilen aşırı ve hürmetkar yaklaşımın, onun amacı adalet, akıl ve ahlak mesajının önüne geçmesini sert bir dille eleştirir. Ona göre asıl saygı, kitabı yüksek bir yere asmak değil, içindeki emirleri hayata geçirmektir. Öztürk, İslam dünyasındaki geri kalmışlığın temel nedenlerinden birini "Arap kültürünün ve dilinin dinin kendisi haline getirilmesi" olarak görür. Arapçanın kutsal bir dil olmadığını, dilin kendisinin aşkın veya kutsal olmadığını, sadece bir iletişim aracı olduğunu vurgular. Kur'an'ın Arapça olmasının nedeninin, ilk hitap ettiği toplumun dili olmasından kaynaklandığını savunur (Fussilet Suresi 44. ayetin referansıyla). Öztürk, insanların dini kendi dillerinde öğrenmesi gerektiğini savunmuştur. Statükoyu korumayı amaçlayan muhafazakar din anlayışını "akıl dışı" ve devrimci olan Kur'an ruhuna aykırı bulmuştur.

***

Sosyoloji açısından bakıldığında burada işleyen mekanizmanın, kutsal kabul edilen anlamların zamanla onları temsil eden fiziksel nesnelere aktarılmasıdır. Sonuçta insanlar yalnızca metnin mesajına değil, mesajı özdeşleştirdiği somut taşıyıcısına da saygı göstermeye başlıyorlar.

İnsanlar çoğu zaman soyut fikirlere doğrudan bağlanmakta zorlanırlar,  bu nedenle soyut anlamlar somut sembollerde yoğunlaşıyor. Kur'an etrafındaki "anlamak mı, yoksa kutsal nesne olarak saygı göstermek mi," tartışması aslında daha genel insanlık tarihinin bir parçasıdır. Öncelikle İnsanlar, soyut bir inanç yerine gözle görebildikleri ve dokunabildikleri somut bir nesne üzerinden ilahi koruma altında hissetmeyi yeğlerler. Kutsal kitaplar duyusal ve gerçek olarak algılanan nesnelerdir. Böylece kutsal kitapların somut varlığı yani kağıdı, süslemeleri, mürekkebi, cildi ve seslendirilmesi içerdiği anlamlardan bağımsız olarak saygı gören, korunması gereken ve toplumsal algılarda manevi güç taşıyan semboller haline gelmiştir. Bu durum yalnızca İslam'a özgü olmayıp, birçok dinde kutsal metinlerin ve sembollerin zamanla metnin içeriğinden bağımsız bir kutsallık kazanması şeklinde gözlemlenen yaygın bir olgudur.

Antropolojik olarak insanlık, kutsal gücü somutlaştırma, yanında ve yakınında hissetme eğilimindedir. Sonuçta, kutsal olanı maddileştirme, ona dokunarak kutsanma isteği ve fiziksel varlığından koruma talep etme eğilimi, insanlığın evrensel dinsel davranış kalıplarından biridir. İnsan zihni boşlukları sevmez ve karşısındaki belirsizliği yapılandırılmış bir bilgiye ve anlama dönüştürmek ister. Soyut  olguyu düşünmeye çalışmak, zihin için tarifsiz bir sonsuzluğa bakmak gibidir dolayısıyla zihin tutunacak bir yer bulamaz. İnsan psikolojisi, korunma, güven, sevgi ve bağlılık hissetmek için karşısında bağ kurabileceği somutlaştırmalar arar. Tanrı’ya sarılamazsınız ama kutsal kitaplara sarılabilir, Hacerü'l-Esved taşına dokunuşu hissedebilirsiniz. Bu da Tanrı'yı insan için "ulaşılabilir" ve "ilişki kurulabilir" yapar.

 

Kur'an’ın, İncil’in, Tevrat’ın fiziksel varlığı, ilahi olanın yeryüzündeki nesnel temsili, kutsallığın tek bir fiziksel nesnede somutlaşmış hali olarak algılanmaktadır. Bu da, içeriği tam olarak bilinmese bile, ona yönelik derin saygı ve duygusal bağlılığın oluşmasını açıklayan temel nedenlerden biridir. Çünkü halk dindarlığı, soyut teoriler yerine somut, dokunulabilir ve hayatı doğrudan koruyan nesnelere yönelir.

***

Arapça okuma-yazma oranının düşük olan ve dilin anlaşılamadığı toplumlarda, kitabın içeriğinden ziyade fiziksel varlığına kutsallık atfedilmesi daha fazla gözlenmektedir. Anlam yerine mucize ve tılsım içerdiğine inanılan varlığına tutkuyla odaklanma söz konusudur. İlahi kelamın metinlerine duyulan aşırı saygı, zamanla onu dokunulmaz ve insan üstü bir koruyucu nesne statüsüne yükseltmiştir.

Türkiye'de insanların büyük çoğunluğu Kur'an Arapçasını doğrudan anlayamaz. Arapça anlaşılsın veya anlaşılmasın ama kutsal olarak kabul edildiği için çok kıymetli bir olgu olarak konumlanmıştır. Kur'an, doğumda, ölümde, cenazede, kandillerde, camilerde, ramazanda, dini içerikli eğitimde ve kurslarda, medyada, çocukların yetiştirilmesinde, aile içinde sürekli duyulur. Bu durumda metin sadece bir metin olmaktan çıkar, ilahi bağlantıları ile kutsal konuma yerleşir. Hayatın hem acılı, hem de sevinçli anlarına anlam katan işitsel, görsel, duygusal bağlantılar yaratır. Yas, kutlama veya yeni başlangıçlar gibi kriz anlarında kolayca ulaşılabilecek, kutsallığın atmosferine hemen dahil olunacak ritüelleri ve çağrışımları fiziksel varlığıyla hemen oluşturur.

***

Burada ilginç bir psikolojik unsur vardır. Bir metin tam anlaşılmadığında iki farklı sonuç ortaya çıkar; ya önemsiz bulunur ya da tersi derin ve gizemli algılanır. İkinci durum özellikle dinlerde ve inanç sistemlerinde sık görülür. Kutsal kitapların metni herkes tarafından kolayca anlaşılabiliyorsa, sıradan bir metin gibi algılanabilir ama anlaşılmayan dil gizem üretir, bilinmeyene karşı saygıyı artırır.

Bu mekanizma yalnızca İslam'da değil, Latince, İbranice dualarda, ayinlerde, metinlerde de görülmüştür. Orta Çağ Avrupa'sında halkın çoğu Latince bilmezdi ama kilise ayinlerinden çok etkilenirlerdi. Hindu geleneklerinde Sanskritçe mantraların anlamını bilmeyen milyonlarca kişi bunları kutsal kabul eder. Budizm'de de benzer durumlar görülür. İnsanlar, inançlarının derinliği, iç sesleri ve manevi arzularıyla fiziksel sembollere daha büyük anlamlar yüklerler.

Dini sistemlerdeki anlaşılmazlık retorik etkiyi azaltmaz aksine gizem hissi oluşturarak artırır. Kur’an’ın yapısında, ses estetiği, iç kafiye, ses tekrarları, ritmik duraklar, vurgular, fonetik uyumlar bulunur. Bu nedenle okuma sırasında Arapça bilmeyen biri bile sertlik, uyarı, merhamet, ihtişam gibi duygusal tonları hissedebilir. Doğrudan duyusal sistemler etkilenir ve huşu, korku, hayranlık, teslimiyet, duygularını uyandır. Anlamını bilinmediği halde kültürel ve inanç sempatisi olan her kişi Kur'an’ı derin bir manevi teslimiyet, kutsallık algısı ve iman psikolojisi eşliğinde dinler. Bu nedenle birçok kişi, "Ne söylendiğini anlamadım ama çok etkilendim," diyebilir. Fakat bu durumda hissedilen şey çoğunlukla "anlam" değil, "ses estetiği" ile hissedilen etkileşimin yarattığı bireysel ya da kolektif hassas atmosferdir. Kur'an’ın şiirsel yapısı, ses ve ritmin büyüsü, tecvid kuralları (hatasız ve güzel okuma), anlamı bilinmese dahi kültürel bir yatkınlık ve kolektif değer birliği olan insanların beyninde yatıştırıcı bir mistik müzikal etki yaratır. Burada etkin olan şey anlamdan çok, duyusal deneyime konu olan algıların kutsal olduğuna inanmak ve kendini kaptırmaktır. İnsan beyni, dili yalnızca bilgi olarak işlemez, inanç, otorite, gelenek ve alışkanlıklar ile kutsala dönüştürür.

***

Dinler tarihinde görüyoruz ki kutsal metinler, ilahiler, sesler, semboller veya nesneler sadece içerikleriyle değil, fiziksel varlıklarıyla da birer güç, koruma ve mucize kaynağı olarak algılanıyorlar.

Haçın Hristiyanlıktaki kullanımı fiziksel ve koruyucu algısıyla çok ilgilidir; nazardan, kazadan veya şerden korunmak için taşınır ya da duvara asılır. Mekanları kutsamak, kötülüğü ve şeytanı uzak tutmak için evlerin girişine veya boyuna asılır. Tarih boyunca ve günümüzde haçın hastaları iyileştirdiğine, mucizeler yarattığına ve kişiyi kutsadığına inanılır. Sadece haç sembolü değil, haç çıkarma eyleminin kendisi de fiziksel bir koruma kalkanı olarak görülür.

İslam'daki gibi Hristiyanlıkta da "Kutsal Emanetler" fiziksel varlığıyla mucize ve bereket getiren nesneler olarak kabul edilir.

Özellikle Ortodoks dünyasında kutsal kişiliklerin ve olayların resimleri (ikonalar) sadece sanatsal değil, ilahi enerjinin dünyaya açılan pencereleri olarak kabul edilir. İkonaların şifa dağıttığı inancı yaygındır.

Yahudilikte içinde Tevrat'tan ayetler yazılı olan küçük rulolar, evlerin kapı pervazına asılır. Yahudiler eve girip çıkarken buna dokunup öperler ve evi koruduğuna inanırlar. Kudüs'teki Ağlama Duvarı arasına sıkıştırılan kağıtlar geleneksel olarak Tanrı'ya yazılan kişisel dua ve temenni mesajlarının yanında Tevrat’tan da ayetleri içerir.

Hinduizm’de Tanrıların heykelleri sadece birer sembol değildir; yapılan ritüellerle Tanrı’nın o heykelin içinde bizzat göründüğüne inanılır. Hinduizm’de heykeller, doğrudan Tanrı'nın kendisi değil, Tanrı'nın görünmeyen enerjisinin somut birer yansıması ve aracıdır. Sonsuz bir Tanrı'ya (Brahman) zihnen odaklanmak zordur. Heykeller, inananların ibadet sırasında zihinlerini sabitlemelerini sağlayan görsel birer araç işlevi görür. Geometrik kutsal çizimler ve tılsımlar, mekanları kötü enerjiden korumak için duvara asılır veya taşınır.

Budizm’de üzerinde kutsal mantralar yazılı silindirler çevrildiğinde, o metinler hiç okunmasa bile fiziksel olarak dönmesiyle dünyaya pozitif enerji ve sevap yayıldığına inanılır.

***

İnsan psikolojisi, tam olarak çözemediği, hayatın travmalarından ve belirsizliğinden kaçmak, düzen hissini yaşamak  için "yüce" olduğunu kabul ettiği gizemli fenomenleri somutlaştırarak huşu, saygı, bağlantı, güven ve hayranlık hisseder. Akil ALPARSLAN 2026

ALTERNATİF VE UYUMLU YAŞAM FORMLARI

ALTERNATİF VE UYUMLU YAŞAM FORMLARI

Tanrı’nın mutlak kudreti ve yaratım serbestisi çerçevesinde, korku, ceza, özgür irade ve imtihan gibi dünyevi kavramların tamamen dışında bir varlık boyutunun mantıksal olarak mümkün olup olmadığını sorguluyoruz. Bu, metafizik düşünce deneyi ve cevabını, Tanrı’nın doğasına ve yaratım amacına bağlı olarak ele alacağız.

Bizler dünyadaki elementlerin dünya şartlarına uygun tepkimeleri ile oluştuk ve Dünya üzerindeki tüm yaşam, gezegenimizin ilk dönemlerindeki fiziksel şartların ve kimyasal elementlerin etkileşiminin doğrudan bir sonucudur. Yaşam, karbon elementinin benzersiz bağ kurma yeteneğine dayanır. Karbon, aynı anda dört farklı atomla kararlı bağlar kurarak karmaşık organik molekülleri (DNA, proteinler) oluşturabilir. Erken Dünya'nın sıcaklığı, atmosfer basıncı ve sıvı haldeki su, bu karbon bileşiklerinin birbirleriyle reaksiyona girmesi için mükemmel bir "laboratuvar" ortamı sağlamıştır. (1)

Evrenin yasaları ve Dünya'nın çevre şartları tam olarak bizim var olabileceğimiz hassas dengeyi sağlayabildiği için biz buradayız ve aklımızla da bunu sorgulayabiliyoruz. Şartlar biraz daha farklı olsaydı, ya hiç var olamazdık, ya da farklı şartlara uyum sağlayan bambaşka element tabanlı canlılar olurduk. Dünya oluştuktan sonra, bu elementler gezegenin yer çekimi ve sıcaklık şartlarında milyarlarca yıl boyunca karmaşık reaksiyonlar vererek en sonunda yaşam dediğimiz sürece ve sonra bilince dönüşmüştür.

Yani bizler evrenden kopuk varlıklar değiliz, evrenin kendi içindeki etkileşimlerle, kendi şartlarında ürettiği, kendini ve çevreyi gözlemleyen parçalarıyız. Bir gecede varolmadık, milyarlarca süren bir gelişimin formlarıyız.

Bizler sadece Dünya'daki "karbon ve su tabanlı" yaşamı bildiğimiz için alternatif formları hayal etmekte zorlanırız.

Eğer evrende hiçbir canlı olmasaydı, evrenin bir "anlamı" olduğunu söylemek ilgi, bilgi ve bilinç alanımızın dışında kalırdı. Felsefi açıdan bakıldığında, "anlam" kavramı bilgiyi işleyen, değerlendiren ve hisseden bir bilinci gerektirir. Çünkü anlam, nesnelerin kendisinde değil, onu gözlemleyen insani zihninin bir yaklaşımı ve çıkarımıdır. Canlılar olmasa bile evren, entropisi, fizik kurallarıyla, yıldızlarıyla, atomlarıyla ve zamanı ile var olmaya devam ederdi. Evreni gözlemleyecek ya da varlığını sorgulayacak bilinç olmadığından, neden, kim tarafından, nasıl yaratıldığı tartışılmazdı; eğer bir yaratıcı varsa evreni ile başbaşa kalırdı. Tanrı, insanları yaratmadığı için eksiklik hisseder miydi, ya da insansız bir evrende ne yapardı, bunu bilemeyiz? Tanrı’nın var olduğunu düşünüyor olsak bile insanlı bir evrende şu anda ne hissettiğini bilemediğimiz gibi.

Soru: Zorunlu bir yaratılış düzeni mi var, Tanrı başka türlü de yaratabilir miydi? Bu soruyu biyolojik, kimyasal, fiziksel perspektiften sormasak da, sonuçta sorgulayacağımız şeyler bu dünyaya özgü ya da bambaşka maddi yapıların ve güçlerinin etkileşimine dayanıyor.

Dünya dışı alternatif yaratılış:

Başka yerlerde, başka canlılar, başka formlarda var olabilir mi? Teorik olarak, evet. Ama bizim onları bilme, tanıma şansımız hiç olmayabilir. Evrenin büyüklüğü ve mesafe tek başına yeterli sebep gibi dursa da maddenin, enerjinin ve zamanın farklı hallerindeki boyutlarla temas kurmak mümkün olmayabilir.

Dünyada alternatif yaratılış:

Düşünüldüğünde, başka maddi olasılıklar dünyası tasavvur edilebilir görünüyor. Burada tecrübe ettiğimiz dünyadan edindiğimiz insani ve düşünsel kavramlarla şekillenmiş bir dünyayı hayal ediyoruz.

Eğer zeki ve bilinç sahibi varlıklar olsalardı: Bilgiyi doğrudan kavrayabilen, bilginin anında tüm varlıklara iletildiği ortak bilişsel ağlarla bağlantılı, yanılgı üretmeyen bilinç sahibi, korku ve eksiklik olmadan öğrenen üstün zihinli, ahlaki çatışma yerine uyumla işleyen sosyal olgunluk alanına sahip varlıklar... Teorik olarak, enerjini kendisi üreten, kendini biyolojik olarak yenileyen, birbirini yok etmeyen yaşam formları…

Böyle hayali bir sistemde bilinçler birleşebilir, deneyimler aktarılabilir, öğrenme kayıpsız, varlıklar "uyumlu" olabilir miydi? Bu durumda "acıyla seçilim" yerine "bilgiyle gelişim" olur muydu? Canlı, bedensel, ruhsal işkence benzeri acılar ve gerilimler yaşamadan, sadece acıya dair "bilgi sinyali" alabilir,  acı çekerek öğrenme yerine, doğrudan idrak ederek, farkındalıkla öğrenme gerçekleşebilir miydi? Ölüm yerine aşamalı yükselmeler sayesinde öncekinden daha farklı ve zengin bir boyuta geçiş sağlanabilir miydi? Bir anlamda biyolojik ölüm yerine boyutlar arası dönüşüm mümkün olabilir miydi?

Elbette bu özelliklere ve niteliklere sahip varlıkların evrimleşeceği bambaşka biyolojik, fiziksel ortamlara sahip olması gerekirdi. Tanrı, neden bu koşulları seçti, insanları başka bir varlık anlayışında kendine daha sadık, insanlar için de daha "iyi" koşullar sağlayabilir miydi? Kutsal metinler insanı belirli zaafları (nankörlük, hırs gibi) ve erdemleri (vicdan, adalet, merhamet gibi) olan sabit bir özle tanımlar. Dinler, bu doğayı yok etmeyi veya dönüştürmeyi değil, insanın özünü kabul ile onu terbiye etmeyi, ahlaklı yapmayı hedefler.

Cevapsız soruların olmadığı, hakikatin doğrudan algılayabildiği, kulların Tanrı’yı gerçekten yanında hissettiği bir düzeni tasarlamak mümkün değil miydi?

"Anlam" neden kaygı üzerinden oluşuyor?

Yaşam travmalarla iç içedir ve pekçok zorluğa katlanmak ve pekçok zorluğu kabullenmek gerekir. Tanrı’yı tanımak için mutlaka bu travmatik varoluş ortamında korku duyması, gerilim, endişe yaşaması mı gerekir? Bu bağlamda, Tanrı, neden varoluşu acı, korku ile insanın eksikliklerine vurgu yaparak, ödül-ceza ile sürekli uyararak, terbiye etmeye çalışarak, belirsizlik ve ahlaki risk taşıyan, sorumluluk almakta zorlanan insanlardan oluşan bir dünya yaratma yoluna gitmiştir?

Bu noktada korku kavramını da tanımlamak yerinde olur. Korku duygusu, kaynağına ve tetiklenme biçimine göre biyolojik, Tanrısal, psikolojik, sosyal, ahlaki, varoluşsal, kültürel, siyasi, bilinçdışı, bilinmeyen olmak üzere türlere ayrılır. Bu kategoriler sıklıkla birbiriyle örtüşür.

İnsanın evrimsel süreçlerinden toplumsal normlarına kadar farklı alanlarda şekillenen bu korku türleri, hayatta kalmamızı ve yaşamsal düzeni sağlamamızı kolaylaştırır. Evrim açısından korku, dehşet, acı, ahlaki bir sorun değildir ve hayatta kalmaya dair eylemlere yönelten bir davranış düzenleme mekanizmasıdır. Bu nedenle bugünkü biyolojik evrim mantığında korku, rekabet, ölüm, endişe, av ve avcı ilişkisi, kaynak kıtlığı ya da bolluğu neredeyse sistemin temelidir. Bildiğimiz Darwinci evrim içinde tamamen korkusuz ve acısız bir yaşam mümkün değildir.

İşte asıl felsefi tartışma burada başlıyor. "Tamam, mevcut biyolojik evrim travma ve acı üretiyor. Ama neden yalnızca böyle bir evrim mümkün olmuştur?" Daha temel soru: "Eğer Tanrı, her şeye kadirse, her şeyi biliyorsa, mutlak iyiyse, o halde neden acıya açık, bedenleri ve psikolojileri kırılgan, varoluşsal kaygılar içinde, tabiat karşısında zayıf, korku ile yönlendirilmiş, herkesin katlanamayacağı zorlusüreçler arasında ölüm ve yok oluş yaşayarak anlam arayan bir bilinç mimarisini seçmiştir? Tanrı neden acıyı ve ontolojik kırılganlığı zorunlu kılınan bir varlık ile böylesi bir sistemi tercih etmiştir?

Cennet mümkünse…

Bir varlığın yaşam ortamı, travmatik hayatta kalma refleksleriyle kurulmamışsa,  muhtemelen "acı çekmeden anlam üretmenin" tamamen doğal olduğu bir bilinç durumunda yaşayabilirdi.

Tanrı cennette insanı hem özgür, günahsız, kötülüğün, sorumluluğun ve suçluluğun olmadığı, hem de haz ortamında yaratıyor iddiasındaysa, bu şimdiden farklı boyutların varlığının mümkün olduğunu göstermez mi? Herkes bilir ki cennet ve cehennem kavramı dinsel anlatıda zaten olduğu düşünülen metafizik boyutlardır. Ama kimsenin deneyimleyemediği bu mekanlar dünyadaki çileli bir sürecin sonrasındadır.

Cennette özgürlük vardır ama kötülük arzusu yoktur. Eğer, "başka türlü bilinç", "başka türlü yasa", "acı üretmeyen özgürlük", "çatışmasız varoluş" mümkünse ki cennet anlatısı bunu varsayıyor, o halde, acı, korku, ölüm, biyolojik rekabet ve trajedinin zorunlu olduğu iddiası zayıflar. Çünkü cennet fikri zaten alternatif bir varoluş modelinin teorik olarak mümkün olduğunu kabul etmiş olur. Cennet tasviri, "başka türlü bir bilinç ve dünya mümkündür" kavramını öncül olarak onaylamış olur. Bu da şu soruyu açık bırakıyor, "Eğer acısız, tereddütsüz özgürlük mümkünse, neden başlangıç modeli bu olmadı?"

Burada mesele sadece "ölümden sonra ödül" değil, metafizik olarak soru şudur: "Tanrı neden bilinçli varlığı en başta travma, eksiklik, korku ve hayatta kalma mücadelesi içeren bir evrende başlattı? İnsanın varlığı ile ahlaki kötülük gerçekten zorunlu olarak bağlıysa, üstelik doğanın insandan bağımsız felaketleri, anormallikleri, acı veren durumları varsa, neden başlangıçtan itibaren cennet benzeri bir varoluş yaratılmadı?

Teologların buna verdiği cevap aynıdır: "Dünya bir test, oluş, olgunlaşma alanıdır. İnsan doğrudan cennette yaratılırsa erdem, deneyim, bilinç gelişimi, seçim ve ahlaki olgunlaşma gerçekleşmez," denir. Yani cennet "hak edilmiş" gizemli bir son durumdur.

Dinlerin kurumsal ve toplumsal yapısı, genellikle ödül-ceza, imtihan ve kurallara itaat döngüsü, hak etmek üzerine inşa edildiğini görüyoruz. Bu kavramlar hayatın tek gayesiymiş gibi sunuluyor, cenneti kimse hak etmeden gidemiyor. Ölü doğan bebek cennete gittiğinde, "İyi ki ölü doğdum ve cenneti hak ettim, dünyanın çilesini yaşamadım," diyecek ve Tanrı’ya şöyle soracak mı: "Ben neden istisna oldum?" Çünkü bazı varlıklar görünüşe göre o süreç olmadan da "nihai kurtuluşa," ulaşmaktadır. "Tanrı’nın merhametinin nasıl tecelli edeceğini kim bilebilir," diye teist kendi cevabını vermeye hazırdır.

Fakat felsefi açıdan problem çözülmez. Çünkü mesele artık şuna dönüşür: "Demek ki teorik olarak acısız biçimde de cennete ulaşmak mümkün."

Bu durumda "neden herkes böyle yaratılmadı?" sorusu yeniden ortaya çıkar. "İyi ki dünyanın varoluş sıkıntılarını yaşamadan cennete gittim," diyen bebeğin ifadesi yine aynı  paradoksa gider. Eğer dünya gerçekten kaçınılmaz bir eğitim ve imtihan alanıysa, dünyayı hiç deneyimlemeden cennete gitmek bir eksiklik sayılmalıydı. Oysa çoğu inanç sisteminde bu durumdakiler "eksik cennetlik" olarak kabul edilmez, "merhamet" ile ödüllendirilirler.

Evrenin ve dünyamızın maddi oluşum ve gelişim aşamaları Tanrı’nın seçimiyse, insan da Tanrı’nın seçimidir. Evet, teist geleneklerin çoğu bunu, yaratıcıyı tanımak, onu yüceltmek, ibadet etmek, imtihana tabi olmak, iradesini kullanmak, cenneti haketmek gibi kavramlar ile açıklamaya çalışır.

Gerçi her inanç sistemi cenneti kendi döneminin ve coğrafyasının en büyük "özlemleri" üzerinden şekillendirmiştir. Cennet tasviri  kültürel bağlamlarla belirlenir ve insanoğlu, bilmediği ve deneyimlemediği "öte alem" soyutlamasını ancak bildiği, özlediği ve değer verdiği somut dünyasal unsurlarla anlamlandırabilir. Ortadoğu halklarının ihtiyacı  olan şeylerin tasviridir: Bol su, kalıcı barış, adalet, şarap, bereket, sonsuz haz, huriler, sonsuz huzur, kıtlığın asla olmadığı, bol meyveler, yeşil bahçeler, maddi ağırlıkların, kederin olmadığı gerçeküstü bir mekan. Cennet tasvirlerinin kültürel bağlamdan beslenmesi ve onun bir uzantısı olarak şekillenmesi kaçınılmaz bir zorunluluktur.

Özgürlük ve sınırlılık…

Özgürlük deyince neden akla yanlış seçimler, yoldan çıkma, söz dinlememek gibi kavramlar akla geliyor. "Özgürlük, yalnızca zararlı seçimler üretme kapasitesiyle birlikte mümkün olur," demek doğru değil. Daha yüksek bilinç düzeyinde, kendini denetleme mekanizmalarıyla üst amaçlara evrilebildiği özgürlük düşünülemesin?

Teologlara göre: Dünya bir "hedonist tatmin" yeri değil, ruhun şekillendiği bir süreçtir. Acı ve direniş olmadan karakter, erdem, derinlik gelişemez. İyiliğin anlamlı olabilmesi için kötülük ihtimali gerekir. İnsan sınırlı olduğu için gelişmek, olgunlaşmak için bu koşullarda yaratılmıştır. Bu dünya "eksik ama gerekli" bir süreçtir.

Bunlar klasik savunulardır. Özgür irade savunusu iyilik ve kötülük arasında seçim yapma ve mükafatları haketme ile açıklamaya çalışır, ama neden böyle bir ontolojik sistemin seçildiğini tam açıklayamaz.

Teologlar şu mantık zincirini kurar: "Mutlak tamlık yalnızca Tanrı’ya aittir. Yaratılmış olan zorunlu olarak sınırlıdır. Sınırlılık ise bilgisizlik, ihtiyaç, kaygı, sonluluk, hata yapabilme gibi durumları beraberinde getirir.  Yaratılan her şey ise tanımı gereği "sonlu" ve "eksik"tir. Kaygı ve korkunun hiç olmadığı bir varlık seviyesi, yaratılanın (insanın) Tanrı ile aynı mertebede olması demektir. Yani insanın ‘eksikliği’ onun ‘yaratılmış’ olmasının doğal bir sonucudur."

Soru:  "Tanrı sınırlı varlıklar yaratmakla sınırlı mıdır? Sınırlı olmak neden korku üretmek zorunda olsun?" Bu çok önemli bir ayrım. Çünkü, "Tanrı olmamak veya yaratılmış olmak," ile "acı ve korku içinde olmak," aynı şey değildir. Mantıksal olarak arada bağ olması zorunlu değildir. Sonsuz varlıktan, sonlu varlığa geçiş, bir tür eksiklik ve "sınırlanması zorunlu olmalı," fikri öne sürülüyor. Oysa Tanrı kendi benzerini yaratmamıştır, kendi mertebesinde olmayan insanı yaratmıştır. Yaratılan varlık, bulunduğu ortamın koşullarında eksiklik hissi taşımayan, insan olarak "tam ve uyumlu" olabilirdi; Tanrısal özellikleri taşımak zorunda değildi.

Teolog, "yaratılmak" ile "sınırlı ve savunmasız olmayı" özdeşleştirir. Oysa bu argüman Tanrısal kabiliyetleri değil, evrimsel ve psikolojik süreci tanımlar.

"İmtihan olmadan ahlak olmaz." Bu temel bir teist yaklaşımıdır. "Ahlak neden hesap verme ve sınav mantığına bağlı olmak zorunda?" İnsan neden korku, ceza kaygısı duymadan "kendiliğinden" etik davranışa yönelemiyor?

"İmtihan" ve "özgür irade" anlatıları insanın kaosu, ölümü, adaletsizliği, bilinmezliği anlamlandırmak için geliştirdiği metafizik çerçevelerdir. Bu anlamda Tanrı fikri, adalet arzusu, nihai anlam ihtiyacı insan bilincinin derin psikolojik yapılarıyla ilişkilidir.

Yani, insan olarak zamanın ve mekanın koşullarına bağımlıyız. Biz bu dünyaya özgü şartlara göre düşündüğümüzden dolayı, "Yaratılmış olmanın travmatik bilinç taşıması zorunluluk mu," diye tartışıyoruz. Bizler mevcudiyetimizi ve tüm ontolojik krizlerimizi keder, korku, eksiklik ve ölüm bilinci üzerine kurduğumuz için, var olmayı otomatik olarak "travmatik" bir eşikle eşleştiriyoruz. Bu tamamen antropomorfik (insan merkezci) bir bilişsel sınırlılıktır. Oysa, "başka türlü bir form olmak nasıl bir şeydir," diye düşünemediğimiz ve hatta zihnimizde canlandıramadığımız için böyle düşünüyoruz. O varlık da eğer bilinç sahibiyse insan olmanın ne demek olduğunu asla bilemeyeceğinden, kendisini "olduğu, bildiği, tanımladığı" varlık olacaktı. "Derin sarsıntılı bir varoluş nasıldır," kavramını kıyaslama yoksunluğundan dolayı hayal bile edemeyecek, mantıksal boşluk hissedecekti. Çünkü yaratıldığı veya meydana geldiği koşullarda keder ve korku hissini hiç deneyimleme imkanı olmamıştı. Bizler gibi, o varlık için kendi varoluş modu, değiştirilemeyecek hatta sorgulanamayacak kadar doğal bir "varsayılan ayar" olacaktı. Bilgisini, duygusunu, taşıdığı kendi gerçekliğini evrenin tek doğrusu zannedecekti.

Çünkü insan zihni  yalnızca kendi varoluş kipinin içinden düşünür, "başka türlü bilinç" konusunda hiçbir deneyimi yoktur ve mevcut deneyimini evrenselleştirir, alışık olduğu bilinci "tek mümkün bilinç formu" sanır. Biz nasıl "acı olmadan bilinç olur mu?" diye soruyorsak, öteki varlık da belki, "Bir bilinç neden sürekli tehdit altında yaşasın? Neden bir varlık ölüm korkusuyla sonsuz bir yaşamı düşlesin?" diye düşünsel düşlemi anlamaya çalışacaktı.

Hatta hiç uzağa gitmeye gerek duymadan bir soru soralım: Bir Dut Böceği gibi hissetmenin ne olduğunu tarif edebilir misiniz? Evet, dünyayı öyle bir formda tecrübe etmenin nasıl bir şey olduğunu asla zihnimizde canlandıramayız.

Ama sorumuz cevaplandırılmayı bekliyor: "Tanrı neden sıfırdan derin, ahlaki ve sosyal kavrayışı üstün, karakterli varlıklar yaratmamış, neden özgür ama sorumluluğunu acı ile tecrübe eden bir bilinç mimarisi yaratmıştır?" Bu sorunun cevabını, teolojide tam olarak bulabiliyor muyuz? Özgürlük, varoluşsal acı arasındaki zorunlu bağı kanıtlanamaz. Aynı şekilde, "yaratılmış olmak eksikliktir" denebilir ama  eksikliğin neden yoğun kaygı ve acı biçiminde deneyimlenmesi gerektiği açık değildir. Alternatif model ise daha çok şunu arıyor: Korkusuz ama bilinçli,  özgür ama yıkıcı olmayan, yaratılmış ama travmatik olmayan, anlamlı ama sınavsız bir varoluş, sınırlı ama kendi oluşum ortamı ile uyumlu…

Burada  klasik, "Tanrı neden kötülüğe izin verdi," sorusu daha radikal bir yere gider. Belki de asıl mesele, bilinç ile acının neden bu kadar sıkı bağlanmış olmasıdır. Travma, var olmanın değil, sadece "insan olarak var olmanın" zorunlu bir yan ürünüdür.

Hemen hemen tüm büyük teolojik geleneklerde melekler de yaratılmış varlıklardır ve sınırlıdırlar. Ama klasik betimlemelerinde, varoluşsal kaygı taşımıyorlar, ölüm korkuları yok, "ben neyim, kimim," diye sorgulamaya girmiyorlar. Meleklerin insanlar gibi gelecek endişesi, geçim kaygısı, canhıraş panikleri yoktur çünkü iradelerini tamamen Tanrı'ya teslim ettiklerinden günah işleme yetileri de yoktur. Eğer bu mümkünse, teologların "yaratılmışlık kaygıyı zorunlu kılar," argümanı çöker.

Kuran'da (Yunus, 62) "Allah'ın velileri için korku yoktur, onlar üzülmeyecektir," deniyor. Kulluğun nihai hedefi korkusuzluk ise, neden başlangıç koşulu korku olsun? Eğer kulun en yüksek hali korkudan azadeyse, o hale yaratılıştan sahip bir varlık neden imkansız olsun? Klasik teoloji bu soruyu gerçekten çözmüyor. Çünkü "eksiklik yaratılmışlığın gereğidir" argümanı, korkuyu ve kaygıyı eksikliğin içine sessizce dahil ediyor ama bunu hiçbir zaman kanıtlamıyor. Verilen cevaplar ya Tanrı'yı sınırlıyor, ya korkuyu erdem olarak yeniden çerçeveliyor, ya da soruyu anlamsız ilan ediyor. Bu durumda insanın "insan" olma niteliği tartışmalı hale geliyor. Çünkü, "Özgür irade olmadan ahlaki değer yoktur, eğer insan hayır diyemiyorsa, ahlaki eylemlerin anlamı kalmaz, Tanrı’nın iyiliği ve adaleti, ancak özgür iradeyle anlam kazanır," deniyor. Oysa mecburi itaat, gerçek sevgi ve bağlılık değildir.

Elbette insan içinde evrimleştiği biyolojik koşulların ve sistemin mümkün kıldığı bir ürünüdür. Bu dünya, fiziksel ve ruhsal sınırları olan bir canlı olmanın yerleşik korkuları sonucunda Tanrı’yı arama, oluşturma ve anlamlandırma arayışını mümkün kılıyor ve sunuyor. Koşullar Tanrı fikrini oluşturuyor.

Teologların cevaplarının "bu dünya şartlarına" sıkışmış olması, onların Tanrı’yı insanın bilişsel sınırları içine hapsetmelerinden kaynaklanıyor. "Tanrı'nın buna ihtiyacı var mıydı?" sorusuna karşılık, emirlerinin yerine getirilmesini isteyen, otoriter, bir şeyleri başarmak isteyen, gücünü göstermek isteyen veya sevilmek isteyen beşeri bir zihin gibi kurguluyorlar. Mevcut sistemin varlığı, Tanrı'nın gücünün sınırı değil, teolojik kabullere göre O'nun "böyle arzu etmiş olmasıdır." Ancak bu "istek", neden-sonuç ilişkisi kurmak isteyen insan aklı için her zaman boşlukta kalır. Eğer Tanrı mutlak ise, hiçbir şeye, insanın kararlarına, duygularına, düşüncelerine, davranışlarına, iradesine ihtiyacı olamaz. Bu durumda dünyanın bu koşullarda yaratılışı, bir "ihtiyaçtan" değil, bir "tercihten" ibaret kalır.

Teologlar yine, "Özgür irade olmadan ahlak olmaz, risk olmadan erdem olmaz, acı olmadan merhamet anlaşılmaz, ölüm olmadan anlam oluşmaz, nefret olmadan sevgi değer kazanmaz," diyorlar. Fakat "Bunların hepsi yalnızca mevcut insan türü için geçerli verilerdir. Burada mesele artık "özgür irade" değil, tasarım paradigmasıdır. "Özgür varlıkların olduğu her evrende kötülük ihtimali vardır," demek yine antropoformik bir savunmadır. "İnsanın doğası böyle gerektiriyor" dediklerinde ise, aslında şunu varsayıyorlar: "Tanrı, insanı böyle yaratmak zorundaydı."

Kutsal kitaplar, insan doğasının kabulü anlayışı ile yazılmıştır: "İnsan doğası böyledir, değiştirilemez." Daha ötesi insan başka bir varlık ile değiştirilemez, nihai bir form gibi, daha da ötesi dünya değiştirilemez veriymiş gibi düşünülüyor. Burada kutsal metinlerin yazıldığı dönemin, "Statik evren ve sabit insan" algısını görüyoruz. Dinler, insanı ve dünyayı dinamik bir süreç olarak değil, sınırları çizilmiş bir proje olarak görüyor. Bugün ise tıp, yapay zeka ve ekolojik kriz bize hem insanın hem de dünyanın "tamamlanmış birer veri" olmadığını, sürekli yeniden şekillendirilen akışkan yapılar olduğunu kanıtlıyor.

Kutsal kitaplara göre insan hem fiziksel hem de iradi ve ahlaki açıdan zayıf, aciz zaafları olan, sınırlı, nankör, kibirli, emirlere karşı gelen, bencil, günaha yatkın bir varlık olarak tanımlanır. Ama aynı zamanda tam tersi, insanı en üstün, onurlu ve güçlü potansiyele sahip canlılar olarak da ilan eder. Kur’an (Tîn Suresi, 4), "Biz insanı en güzel biçimde (fiziksel, zihinsel ve ruhsal olarak en mükemmel formda) yarattık." İncil (Yaratılış 1:26), "Tanrı, İnsanı kendi suretimizde, kendimize benzer yaratalım, dedi. Denizdeki balıklara, gökteki kuşlara, evcil hayvanlara, sürüngenlere, bütün yeryüzüne egemen olsun."

İnsanın, Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi olduğu, yaratılışın zirvesi, ve evrenin onun için tasarlandığı ve ondan sonra dünyada daha üstün bir biyolojik ve bilinç formu gelmeyeceği," belirtiliyor. Fakat dinlere göre, insanın üstün bir  varlık  olması, kendi kendine yettiği anlamına gelmiyor. Kutsal kitapların mantığında insan, gücünü kendi özünden değil, Tanrı'dan alır. Tanrı'nın desteğini almadan zayıf bir canlıdır.

"İnsan sınırlı olduğu için bütünü göremez." İşte bu agnostik bir yaklaşımdır. Bilginin sadece deneyim sınırlarımız içinde kaldığını, zihnimizin ötesinde mistik bir dünyaya uzanamadığını savunur.

Hidrojen ve helyum…

Bu iki hafif gaz, tüm evrendeki atomların kütlesel olarak yaklaşık %98'ini meydana getirir. Oksijen, karbon ve demir gibi daha ağır elementler yani metaller ancak milyarlarca yıl boyunca yıldızların çekirdeklerinde yaşanan sıkışma ve süpernova patlamaları sayesinde üretilip uzaya saçılabilmiştir. Bu nedenle ağır elementlerin evrendeki toplam payı hala %2 civarındadır.

Gözlemlenebilir evrenin çapı yaklaşık 93 milyar ışık yılıdır ve sadece bizim görebildiğimiz, ışığı bize ulaşabilmiş kısmın sınırıdır. Gözlemlenemeyen evrenin kesin büyüklüğü ise bilinmemektedir. Ancak modern kozmoloji, uzayın eğriliği ve kozmik şişme teorilerinden yola çıkarak gözlemlenemeyen kısmın büyüklüğüne dair belirli alt sınırlar hesaplamaktadır. Bilim insanlarının sunduğu temel tahminler ve modeller şu şekildedir:

- Bir teoriye göre tüm evrenin çapı gözlemlenebilir evrenden en az 250 kat daha büyük olabilir ama bu hesap çok geçerli kabul edilmemektedir. (2)

 

-Büyük Patlama'nın hemen ardından yaşanan ve ışık hızından çok daha hızlı gerçekleşen ani şişme teorisini kuran fizikçilere göre evren çok daha devasadır: Bu modele göre, evrenin toplam boyutu gözlemlenebilir evrenin yarıçapından en az 3 x 10²³ (300 sekstilyon) kat daha büyüktür. Bu teoriye göre tüm evrenin, gözlemlenebilir evrenden 300.000.000.000.000.000.000.000 (3 rakamının yanına 23 tane sıfır konarak) kat büyük olduğu ileri sürülür. Bu hesaplama, gözlemlenemeyen evrenin sınırlarını hayal etmesi imkansız olan milyarlarca ışık yılı genişliğe taşır. (2, 3)

-Başka bir teoriye göre de evren sonsuz olabilir.

Gözlemlenebilir evrendeki tahmini yapılar en büyük ölçekten en küçüğe doğru, üstlü sayı olarak şu şekildedir:

Galaksi Kümesi Sayısı: 10⁷ ile 10⁸ (10 ila 100 milyon arası)

Galaksi Sayısı: 10¹¹ ile 10¹² (100 milyar ila 2 trilyon arası)

Yıldız Sayısı:  10²² ile 10²⁴ (10 ila 1000 sekstilyon arası)

Gezegen Sayısı: 10²⁴ ile 10²⁵ (Yıldız başına düşen ortalama gezegen sayısına göre)

 (3, 4, 5)

Evrendeki tahmini 10.000.000.000.000.000.000.000.000 gezegenin içinde yalnızca dünyamızın, ahlak, günah, sevap ve imtihan kavramları bağlamında üstelik söz dinlemeyen, kibirli insan türü için tasarlandığına inanmak mantıklı mıdır? Bunca devasa bir evren (gözlenemeyen kısımlarını da dahil ederek) ve milyarlarca galaksideki trilyonlarca gezegenden yalnızca insanın ahlaki sınavı için mi yaratıldığını düşünebilir miyiz?

Evrenin merkezinde değiliz. Bilimsel felsefe açısından, evrenin sadece insan için tasarlandığı fikri mantık dışı kabul edilir. İnsanın kibri mi sıradanlığı kabul etmeye ve sıradanlığa iknaya izin vermiyor? Sadece bir türün ahlak sınavı için bu kadar devasa bir mekanın yaratılması hiç rasyonel bir tasarım olarak görünmüyor.

Evren yaklaşık 13,8 milyar yaşındadır. İnsanlık ise sahneye sadece son birkaç yüz bin yılda çıkmıştır. "Eğer yaratıcı mucizevi şekilde insanı aniden yaratabiliyorsa ve fiziksel süreçlere muhtaç değilse insanı hazırlamak için neden 13,8 milyar yıl beklemiştir?" Yaratılış teorisi (özellikle de Hz. Adem ile başlayan aniden var oluşunu savunan geleneksel anlayış) açısından bakıldığında, Tanrı’nın canlılığı veya insanı var etmek için uzak yıldızlara, galaksilere ya da milyarlarca yıllık biyolojik süreçlere ontolojik (varlıksal) bir ihtiyacı yoktur, neden-sonuç ilişkileri ve fiziksel yasalar birer zorunluluk değildir. Bu anlayışa göre uzak yıldızlar, gökyüzünü süslemek, yön bulmak ve yaratıcı'nın ihtişamını sergilemek ve kozmik düzenin bir parçası olarak anlam kazanır. Evrimi reddeden bir inanç sisteminde, milyarlarca ışık yılı uzaktaki bir yıldız insan bedeninin oluşumu için biyolojik bir zorunluluk teşkil etmez ve fiziksel evrenin var olma sebebi insan yaratılışı için "ön şart" olmaktan çıkar.

Burada teist ya, "Yaratıcının hikmetini sorgulayamayız, onun zaman algısı farklıdır" der ya da, "Kutsal metinlerdeki yaratılış anlatıları semboliktir, aslında evrim vardır," diyerek "Teistik evrime" kayar.

Soru: "İnsan merkezli, her şeyin sadece Dünya ve insan etrafında döndüğünü iddia eden anlatının önemsendiği ama ikna edici olmayan gezegenin adı nedir?"

Evrim, acı, rastlantısallık, doğal seçilim, biyolojik rekabet, doğanın kendi sınırları içindeki içkinliğindendir. Buradaki içkinlik, "bir varlığın kendi doğasının dışına taşmaması, aşkın yani doğaüstü bir güce dayanmaması, onu aşmaması," anlamındadır. (6) Modern bilim ve evrim teorisi, doğada "bilinçli bir amaç" görmez. Canlıların hayatta kalma ve çoğalmak için gösterdiği çaba, aşkın bir plandan değil, doğal seçilim ve evrimsel mekanizmaların getirdiği zorunlu bir sonuçtur. Bir agnostiğin "Doğanın amacı yaşamı sürdürmektir," demesi, metafizik bir amaç iddiası değil doğanın kendi iç işleyişine, yani biyolojik fonksiyona yönelik bilimsel bir tespittir. Agnostik, içkinlik kavramını metafizik bir "Tanrı-Doğa birliği (Panteizm)" olarak değil de "Doğayı sadece doğanın kendi kanunlarıyla (fizik, kimya, biyoloji) açıklamak ve doğaüstü yani aşkın hiçbir güce atıf yapmamak," anlamında kullanır. Agnostisizm, bilgi sınırını fiziksel dünya ve deneyle çizer. Doğayı açıklarken kendi sınırları içinde kalmak (içkinlik), aşkın iddialardan kaçınmak agnostik düşüncenin temel yöntemidir. (7, 8)

Eğer, evrim kör bir süreçle işliyorsa, insan zihni biyolojik kısıtlamalarla şekillenmişse, ahlak ve din kültürel evrimle ortaya çıkmışsa, teolog söyle yorumluyor. "Tanrı böyle tasarladı." Aslında böyle derken gözlemlenen bir süreci sonradan anlamlandırıyor. Teoloji, Tanrı'yı savunmak için insanı ve dünyayı olduğu gibi kabul etmek zorunda kalıyor. Ama bu kabulün kendisi, Tanrı'nın özgürlüğünü ve sonsuzluğunu zaten kısıtlamış oluyor. Bu kısır döngüden çıkmanın yolu ise büyük olasılıkla o çerçevenin dışına taşmaktan geçiyor ki teoloji buna yapısal olarak izin vermiyor.

Bence burada asıl mesele, "insan" kavramının teologlarca daraltılması ve mevcut sistem ile uzlaşma çabasıdır. "İnsan" kavramını bu dünya şartlarıyla sınırlı tutmaları, ahlak, irade, sevgi, korku gibi değerlerin ancak bu biyolojik ve toplumsal çerçevede anlam kazandığını varsaymalarından kaynaklanıyor. Söyledikleri mevcut insan psikolojisi ve mevcut dünya koşulları içinde inanç argümanları doğrultusunda oluşturulmuş gerekçelerdir. Ama Tanrı isterse, pekala insanı ve dünyayı başka türlü tasarlayabilirdi ve farklı bir varlık düzeni kurabilirdi. Oysa kendi yarattığı düzende, kendi yarattığı insanların, kendi emirlerine uymalarını, yönelmelerini beklemekte ve sınırlı bir varlığın eylemlerine ihtiyaç duymaktadır.

Madem başka tür bir varoluş düşünsel olarak mümkün görünüyor, örneğin: yaratılmış bir varlık sonsuz güçlü olmayabilir, her şeyi bilmiyor olabilir, basit ya da karmaşık olabilir ama yine de, ortam ile kusursuz, duyguların ve olayların baskısını hissetmeden doğal bir uyum yetisine sahip olabilir. Bu savlar, dünyamızın oluşum kimyası ve canlı biyolojisi ile fizyolojisi temelinde olmak zorunda da değil.

Mistik bir plan olsun ya da olmasın; alternatif, tuhaf, başka, bilinmeyen, belki de karanlık madde içinde bulunan "uyumlu" formların varolma ihtimalini göz ardı edemeyiz. Onlar da dünyamızdakine benzer kavramlarla ve olaylarla mücadele halindeler mi, yoksa evrenin tamamını görebilen ve evrenin bir su damlasından daha küçük ve sonsuz sayıda olduğunu kavrayabilmiş, üstün varlıklar mı olduklarını da bilemiyoruz.

 

Kaynaklar:

(1) https://evrimagaci.org/silikon-temelli-hayat-mumkun-olabilir-mi-9709

(2) https://evrimagaci.org/evren-nedir-evren-ne-kadar-buyuk-gozlenebilir-ve-gozlenemeyen-evrenin-toplam-buyuklugu-ne-kadar-5137

(3) https://en.wikipedia.org/wiki/Observable_universe

(4) https://science.nasa.gov/missions/hubble/hubble-reveals-observable-universe-contains-10-times-more-galaxies-than-previously-thought/?utm_source=chatgpt.com

(5) https://science.nasa.gov/exoplanets/

(6) https://evrimagaci.org/blog/agnostisizm-nedir-ne-degildir-13348?srsltid=AfmBOoo7tViF4W2TVBOPkYVD4tJhwF2r9ZaaQ2hCcSC6pdL1mDLjz7iP

(7) https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/agnostisizm_bilinemezcilik

(8) https://www.felsefe.gen.tr/agnostisizm/

 

 

 

KUTSAL KİTAPLAR VE SÖZ DİNLEMEYEN İNSAN

Sartre: "Dünya düzensizdir, pistir ve karşı duran bir şeydir. Dünyada iyi gitmeyen bir şey var; insana göre uyumlu kurulmamış, tersine; zalim, acımasız, düşmanca ve saçmadır. Birçok insan yapışkanlık içinde yaşar. Ancak bulantı bizi uyandırır, yapışkanlıktan kurtarır. Bu, varoluşun ilk adımıdır."

KUTSAL KİTAPLAR VE SÖZ DİNLEMEYEN İNSAN

"Mutlak" mesajları, "sınırlı" insan zihnine anlatmak nasıl bir şeydir?

Bu makale, din farkı gözetmeksizin kutsal kitapların tanımladığı Tanrı kavramına agnostik bir bakış açısı sunacaktır.

Kutsal kitapların amaçlarını şöyle özetleyebiliriz.

·     Tanrı'nın ya da ilahi gücün kendi mutlaklığını ve gücünü insanlara anlatmak.

·     Vahyin somutlaştığı kaynak olmak.

·     Günah ve sevap kavramları ile ödül ve cezayı insanlara duyurmak.

·     Tarihsel bellek oluşturmak. Toplumların kökenini, anlatıla gelen büyük olaylarını ve peygamberlerinin hayatını kayıt altına almak.

·     Tanrı'nın ya da ilahi gücün insanlığa iletmek istediği emirleri, öğretileri ve bilgeliği aktarmak.

·     Doğru ile yanlışı, iyi ile kötüyü tanımlamak ve ahlaki rehberlik yapmak.

·     Bireysel ve toplumsal yaşamı düzenleyen kurallar ile yaşam kılavuzu oluşturmak.

·     Kültürel belleğin devamını sağlamak, tarihsel kolektif kimliği oluşturmak, korumak ve aktarmak. Ortak inanç, dil ve değerler etrafında topluluk bilinci oluşturmak, toplumu organize etmek ve kaosu azaltmak.

·     Öğretilerin nesiller arası bağını sürdürmek.

·     İbadet ve ritüelleri düzenlemek.

·     Dünyanın acısına, ölüme, adaletsizliğe anlam yüklemek. Umudu ve öteki dünya inancını pekiştirmek, anlam ve teselli bulmak. "Neden acı var?" sorusuna hikaye temelli cevaplar vererek dinleyici ya da okuyucuyu ikna etmek.

·     İnsanın, Tanrı tarafından izlendiğinin güveni ile dünyaya aidiyet hissini oluşturmak.

·      Adaletin dünyada eksik olduğu durumlarda "nihai adalet" fikriyle denge kurmak, insanları imtihana ve hesap fikrine hazırlamak. İnsanın adalet ve anlam arayışının metafizik yansımaları  olarak varoluşsal çelişkileri katlanılabilir hale getirmek, insan zihninin anlam ve adalet ihtiyacını karşılamak, Tanrı’ya inanç, dünyaya düzen, umut ve teselli üretmek.

·     Otoriteyi yerleştirmek ve meşrulaştırmak (liderler, peygamberler, papalar, dini sınıflar). Dağınık kabileleri ortak bir ahlak ve hukuk sistemi etrafında toplamak.

·     İnsan ile Tanrı arasında bir iletişim ve yönlendirme köprüsü kurmak.

·     Hikaye modelleri insan davranışlarını yönlendirmek, gerçekliği doğrudan değil, anlatı yoluyla şekillendirmek

Teologlara göre Tanrı, mesajını ve buyruklarını doğrudan her insana iletmez, melekler veya peygamberler gibi seçilmiş aracılar kullanır. İlahi mesajlar yazılı harflere, kelimelere, metinlere dönüşür ve insanlar Tanrı'nın sesini duymak yerine metni okurlar ve anlatılar üzerinden mesajı alırlar. Kitaplar, yaratıcı ile bağ kurmak isteyen bireyler için kuralları belirleyen "dolaylı" iletişim rehberleridir.

Teolojide ilham, rüya ve vahiy "doğrudan" özel iletişim diye tanımlanırken, kutsal kitaplar "dolaylı" sınıfındadır. Doğrudan iletişim kişiye özel, sübjektif ve içseldir, kutsal kitaplar ise kamusal ve evrenseldir, toplulukların tamamına hitap eder. İnanç sisteminin anayasası niteliğindedir ve herkes için bağlayıcı hükümler içerir. Tarihsel olarak tamamlanmış ve dondurulmuştur. Yeni bir kutsal kitap inmeyeceği için, Tanrı'nın vahiy üzerinden insanlığa yeni bir mesaj eklemesi ve göndermesi söz konusu değildir.

Yaşadığı dünya ve etrafındaki alem hakkında arayışlarına tatminkar cevapları dinlerde bulan insanlar, vahiy yoluyla gelen bilginin kaynağının kutsal ve doğru olduğuna güvenir, yeterli ve yanlışlanamaz bulur.

-İlk soru: Kutsal bir "emir" insan tarafından ihlal edilebilir mi, teolojik açıklamaları ve savunuları nelerdir?

Evet, kutsal bir emir insanlar tarafından bilişsel ve eylemsel olarak ihlal edilebilir, zaten "imtihan" kavramının özü "ihlalin mümkün" olmasına dayanır.

Teolojik açıklamada, semavi dinlerde (İslam, Hristiyanlık, Yahudilik) insan, programlanmış robotlar gibi hareket eden bir varlık değildir. Doğru ile yanlış arasında seçim yapma iradesine sahiptir ve seçim özgürlüğü vardır. Emirin uygulanması insan yararınadır ama zorunlu kılınmamıştır.

Kutsal emirlerin çiğnenebilir olması, dinlerdeki "ödül ve ceza", "cennet ve cehennem" mekanizmasının temelini oluşturur. Eğer emirlerin ihlali imkansız olsaydı, imtihan, itaat, itaatsizlik, cennet ile cehennem kavramının, ahlaki sorumluluğunun bir anlamı kalmazdı. İncil’deki "yasak meyve" anlatısı da itaatsizlik mantığına dayanır.

Yerçekimi gibi doğa yasaları fiziksel olarak ihlal edilemez. Ancak kutsal emirler veya ahlaki yasalar fiziksel zorunluluklar değil, ahlaki ve hukuki beyanlardır. Tanrı, insanı emre uymaya fiziksel olarak zorlamaz. İhlal yeteneği, insanın ontolojik yapısının (kişilik, irade, akıl, psikoloji) doğal bir sonucudur.

Tarihsel ve pratik gerçeklikte dinler tarihi ve kutsal metinler, kutsal emirleri ihlal eden insanların örnekleri ile doludur; tövbe, af ve arınma mekanizmaları, insanın bu emirleri ihlal edebileceği gerçeği öngörülerek tasarlanmıştır.

Daha determinist yorumlarda insanın ihlali, "Tanrısal planın parçasıdır. İnsan sadece ihlal ettiğini sanır," yaklaşımı "özgür irade var mı," çıkmazını daha da büyütür. "Eğer her şey plan dahilindeyse, suç, ceza ve adalet nasıl temellendirilecek," sorusu tarih boyunca kafaları allak pullak eden bir paradoksa dönüşüp durmuştur. İnsan buyrukları ihlal ederken yaptığının bilincindedir. Bu yüzden "ahlakın değeri, zorunlu oluşunda değil, özgürce seçilebilir oluşundadır," söylemi ile özgür irade tartışması tüm zamanlarda devam eder.

Ayrıca toplumlar geliştikçe kutsal emirler ile modern hukuk kuralları çatışabilir ve bireyler kendi özgür iradeleri veya toplumsal normlar doğrultusunda dini emirleri ve yönlendirmeleri reddedebilirler.

Teologlar, kutsal kitapların özündeki ikna kavramının, salt bir zorlamadan ziyade insanın özgür iradesine, aklına ve vicdanına hitap ederek fikri ve kalbi bir değişim yaratmayı hedefler," derler. İnsan psikolojisinin en temel itici güçleri olan umut/ödül ve korku/ceza dengesi ikna dilinin merkezinde yer alır. Doğru yolda gidenler, iyilik yapanlar ve inananlar için huzur, cennet, ebedi mutluluk ve ilahi sevgi vaat edilerek teşvik edici bir dil kullanılır. Zulmedenler, haksızlık yapanlar ve inkarcılar için adalet, hesap günü ve cehennem azabı hatırlatılarak caydırıcı bir dil vardır.

-İkinci soru: İnsan emirleri ihlal edebiliyorsa, emir ne kadar mutlak'tır?

Her şeye gücü yeten ve her şeyi bilen bir varlık olarak, kutsal kitapları bir araç ve peygamberleri bir aracı olarak kullanması mutlaklığı ile çelişmez mi? Kitaplar insani iletişim için uygun bir tarihsel ve geleneksel yöntemler olabilir ama Tanrı’nın ilahi iradesinin tecellisi için uygunsuz araçlar değiller midir? Mutlak bir varlık olarak Tanrı, kutsal kitaplarda neden insanların farklı ve hatalı yorumlarına neden olacak ve kafasını karıştıracak, üzerinde uzlaşılamayacak ve telkine dayalı, dolaylı argümanlar sunmuştur?

Teologlar, kutsal kitapların dilini, "Tanrı'nın insan kelamıyla konuşması" olarak tanımlarlar. "Mesajın özü ilahi, formu ise insan dilindedir," derler. Ama kitaplardaki ikna etme, yol gösterme, yatıştırmaya yönelik "emir", "yasak" veya "öneri" dilini mantıksal bir süzgeçten geçirdiğimizde şunları görebiliyoruz: Bir emir veya öneri, muhatabın buna uymama ve reddetme iradesi ve imkanı olduğunu, ihlal edilebileceğini, gerçekleşmeme ihtimalini önceden varsayar. Eğer insan, Tanrı'nın emrine karşı gelebiliyorsa, başka deyişle ihlal edebiliyorsa Tanrı'nın iradesi ile sonuç arasındaki zorunluluk bağı kaybolacak ve kırılma oluşacaktır. Oysa mutlak bir varlığın iradesi ile sonuç arasında bir kopukluk olmamalıdır. Yukarıda bahsettiğimiz gibi "imtihan" kavramı insanın kurallara uymayacağı tanımını önceliyor.

Dinlere göre kutsal bir emrin ihlali durumunda ilahi cezalandırma genellikle dünyevi anı kapsamaz, o anda fiziksel müdahale olması şart değil ama aşkın (metafizik) bir zamana veya vicdani boyuta ertelenir.

-Üçüncü soru: İsteklerin mutlaklığı ile ‘söz dinlemeyen insanların’ gerilimi nasıl çözülecek?

Tanrı, talimatları ile kullarını ikna etmeye çalışan, uyaran, kimi yerde korkutarak hakimiyet sağlayan, onları terbiyeye yönlendiren otoriter bir dil kullanır. Ama mutlak kudretli bir varlık için gerçekleşmeyecek bir "istek" diye bir kavram olamayacağına göre "isteklerinin mutlaklığı" insanların isteksizliği ve eylemsizliği ile karşılıksız kalabilir. Bu durumda Tanrı, emir ve tavsiyeleri ile  kutsal kitaplar vasıtası ile temenni sunan konumunda kalır. Muhatabın yani insanın ise denetlenmediğini, itaatsizlik potansiyeli ile istediği gibi davranabilen, "söz dinlemeyen ya da nankör" olduğunu ve "hırslı ya da keyfi davranabileceğini" varsayar.

Mutlak bir varlığın isteği zaten anında olguya dönüşmelidir. Tanrı kitaba emir, yasak, davet, öneri, tavsiye, niyet, telkin yoluyla arzuladıklarını, isteklerini, söylemlerini yazmıştır ve bunlara insanların uymasını beklemektedir. Öneri yöntemlerinin "kitaba yazılması" ve insanlardan bunlara uyulmasının istenmesi, sürecin belirsizliğini gösterir. Bir emir veya öneri mekanizması, muhatap özneden eylemde bulunma ve yönelme bekler ama istenen şeyin yapılmasını garanti etmez. Bu noktada "Tanrı, neden ‘insanın tercihine dayalı’ riskli ve belirsiz bir mekanizma ile ilahi düzenini kurmaya karar vermiştir," sorusu akla gelir. Bu, Tanrı'nın varlık ve buyruk tasarımına ilişkin kitaplarda bildirdiklerine, insanın yapısı/yaratılışı gereği uyma zorunluluğun olmadığını, beklentilerinin boşa çıkacağının baştan kabul etmesi anlamına gelir. İnsanın Tanrı’nın emirlerine uymaması "Tanrı’nın planına insanların uymadığı" anlamına gelir ki, bu yine çelişkidir. Eğer insan gerçekten Tanrı'nın beklemediği veya istemediği bir şeyi yapabiliyorsa, emrettiği yoldan gitmiyorsa, söz dinlemiyorsa bu durumda insana tanınan iradenin kullanımında sorun var demektir. Yani kutsal kitaplardaki "uyarı" dili, aslında Tanrı'nın insan üzerindeki mutlak deterministik kontrolünden feragat ettiğini veya denetimi dışında gösterdiğini iddia etmez mi? Kullanılan dil, yaratıcıyı isteyen ama gerçekleştirmeyen "söz dinlemeyen" kulları için temennide bulunan bir varlık gibi sunar bu da yine mutlaklık ile bağdaşmaz.

Bir şeyin "emir ve istek" olarak kitaba yazılması, Tanrı ile kulları arasında uyumsuzluk, mesafe ve belirsizlik sokar. Eğer amaç sadece düzen ise, "hata yapma ihtimaline daima açık," insanın üzerine bir düzen kurmak, verimsiz ve kaotik bir yöntem gibi görünüyor.

-Dördüncü soru: İnsanın "hayır" diyebilme potansiyeli, Tanrı’nın denetimi dışında bir alan yaratır mı?

Bu teolojinin en büyük çıkmazlarından biridir. Tanrı’nın bilgisi yanılmazsa, insanın o bilgiyi bozamaması, değiştirememesi, "hayır" diyememesi gerekir. Eğer Tanrı, adaleti istiyorsa, doğrudan uygular, iyiliği istiyorsa, doğrudan var eder, kötülüğü istemiyorsa, ortadan kaldırır.

İnsanların keyfiyetine ve kusurlarına dayalı ilahi bir düzen kabul edilebilir mi? Tanrı neden kötülüğü doğrudan gidermiyor da, kitaplar gönderiyor, peygamberler araya koyuyor, yorum ve inanç farklarına izin veriyor, mezhepler, çatışmaları, savaşlar, huzursuzluğun ortaya çıkmasına müsaade ediyor? Bütün bunlar insanın " hayır" diyebilmesinden ve kuralları çiğnemesinden kaynaklanmıyor mu?

-Beşinci soru: Kutsal kitaplar neden belirli bir tarihsel coğrafyaya, toplumsal sorunlara ve kabile kültürlerine hitap ederek inmiştir?

Tarih boyunca siyasi güçlerin metinlerin yorumlanma yetkisi (Peygamberlik, ruhban sınıfı, papalık, halifelik, şeyhlik gibi), geniş kitleleri yönetmek için kullanılmıştır. Orta doğuda kutsal kitapların ortaya çıktığı dönemlerde merkezi otoritenin olmadığı, kabile temelli, savaşlarla dolu, sözlü kültür ağırlıklı, adaletin evrensel değil ilişkisel olduğu bir toplumsal yapı söz konusudur. Kutsal bir metin, yazıldığı dönemin ahlakını, adalet düzenini, sosyal kabiliyetlerini, ilişkilerini, ekonomisini, hukukunu ve bilimsel algısını taşır. Toplumun geçmişi, coğrafya, toplumsal dinamikler ile kullanılan dil oluştuğu kültürün niteliklerini içerir. Ama bilimsel bir gerçektir ki kültürün ve çağın değişimi dilin de değişmesine yol açar.

Tanrı dünyadaki tüm kullarının hayatlarını düzenlerken neden bu kadar "yerel" ve "insani" yöntemler kullanmış da "Tanrısal" yöntemlerle düzenleme yoluna gitmemiştir? Şöyle de sorabiliriz: Neden orta doğu halklarını geleneğine uygun tarihi ve toplumsal bir yöntemi tercih etmiştir? Neden dünyadaki tüm insan topluluklarına aynı anda, kendi dillerinde, kendi kültürlerine uygun benzer içerikleri aynı doktrin ile göndermemiştir?

Hemen kısa cevabını verelim: Çünkü peygamberlik ve ilahi vahiy geleneği orta doğuya özgüdür. Dünya nüfusunun çoğunluğunun inandığı temel monoteist dinler bu bölgede doğmuş, kurumsallaşmış ve dünyaya yayılmıştır.

Dinler yayıldıkça Fars, Grek, Roma, Türk kültürleriyle karşılaşmış; bu kültürlerin yaşamsal, felsefi, inanç altyapısı kutsal metinleri okuma biçimini doğrudan etkilemiştir.

-Altıncı soru: Kutsal kitaplar neden yorum karmaşası, farklı anlayışlar, ayrışmalar üretmiştir? Sorun insanlarda mı?

Kutsal kitapların dili matematiksel değildir, günlük dilde yazılmadığı için zamanla çok katmanlı hale gelir. Farklı devirler farklı okumalara ve anlamalara yol açar. İnsanlar kendi çağlarının ahlakını, bilgisini, endişelerini, siyasetini okudukları metinlere taşırlar.

Tarih boyunca egemen güçler ve toplumlar kendi siyasetlerine uygun çıkarımlar yaptılar ve kutsal kitapları kendi düzenlerini meşrulaştırmak için kullandılar. Egemen olmak isteyen güçlerin psikolojisi, istekleri, kültürü ve çıkarları metinleri yorumlama biçiminde belirleyici olmuştur. Bu yüzden ayrışmaların önemli kısmı teolojik olduğu kadar "siyasidir". Aynı metin, aynı toplumun karşı saflarda ikiye ayrılmasına neden olmuş, kendi inanç biçimleri ile siyasi anlayış farklılığından dolayı diğer yorumları dışlayarak kutuplaşma ve karmaşa üretmiştir.

Eğer mesaj evrensel ve hayatiyse, neden bu kadar kolay anlam farklılıkları çıkıyor? Nesnel değil de herkes kendinden bir şey buluyor ve kendi meşrebine uygun çıkarımlar yapıyor? Çünkü, metni okuyan her bir kişi kendi niyet, ön yargı ve beklentilerini görüyor. İnandığı şeyin kutsallığını savunmak adına nesnel, paylaşımcı, barışçı ve hoşgörülü olmaktan uzak durabiliyor. Mesaj insanlığın kurtuluşu, ahlakı ve adaleti için geldiyse, neden ayrışmalar ve mezhepler oluşuyor? Neden aynı kitaptan birbirine zıt hükümler çıkarılabiliyor? Neden tarih boyunca herkes kendi yorumunu "hakikat" ilan ediyor?

Teistler "Mesaj evrenseldir, uygulama tarihseldir," diye açıklamaya çalışıyor. Soru: "Mükemmel bir mesaj, böylesine büyük ve sürekli bir yorum kaosu üretmemeliydi. Evrensel olan bir mesaj neden sürekli yeniden her döneme adapte edilmek ve tercüme edilmek zorunda kalıyor?"

Tanrı’nın ilahi kitaplarının öngördüğü düzen, insan yorumuna emanet edildiğinden beri kutsal kitaplar maalesef anlaşmazlıklara neden olmuşlardır. Farklı yorumlardan dolayı ayrışmalar, düşmanlaşma, çatışmalar iki bin yıldan günümüze değin süregelmiştir. Burada, "Mutlak bir yaratıcı için herkesin kabul edeceği ve üzerinde uzlaşacağı dini doktrin imkanı yok muydu," sorusu daima akla geliyor.

"Sorun kutsal kitaplarda mı, insanın yaratılışında mı, insanın tabiatında mı?" Tanrı insanın sınırlı ve çatışmacı doğasını kendisi yarattığına göre, neden böylesine yoruma açık, belirsiz bir sistem tasarlamıştır? Dinlerin etkisi, yalnızca metinden değil, onu yorumlayan insan yapısından doğar. Agnostik bakış açısı ise şunu yine sorar ama olgu yine tartışma konusu olmaya devam eder. "Eğer insanın eksikliği baştan biliniyorsa, neden sistem bu eksiklik üzerine kuruldu?"

-Émile Durkheim’ın görüşleri:

Émile Durkheim kutsal metinlerin toplumu bir arada tutan temelde bir "sosyal bir olgu" olduğunu savunur. Ona göre Tanrı, toplumun soyutlaşmış, sembolik bir temsilidir. Durkheim, kutsal ile kutsal olmayanı birbirinden ayırır ve kutsal diye kabul edilen inançları ve uygulamaları, sosyal örgütlenmenin bir yöntemi olarak ele alır. (1)

Durkheim, dini inançların ve ritüellerin kökenini doğaüstü bir varlıkta değil, toplumsal yapının kendisinde arar. Bu görüşün temel noktaları şöyledir: insanlar Tanrı adı altında aslında kendi topluluklarını, toplumsal düzeni ve kolektif gücü yüceltirler, bireyler toplumun gücünü, baskısını ve kolektif bilincini o kadar yoğun hissederler ki, bu gücü somutlaştırmak için bir "Tanrı" veya kutsal semboller yaratırlar. Dolayısıyla, toplum aslında kendi gücünü yücelterek kendisi için hayati önem taşıyan değerleri (dayanışma, ahlak) "kutsal" ilan eder ve idealleştirir. Tanrı’da bu kolektif değerlerin sembolik bir yansımasıdır.

Tanrı, toplumun birey üzerindeki otoritesinin, gücünün ve ahlaki üstünlüğünün yansıtılmış halidir. Toplum bireyden daha kalıcı ve güçlü olduğu için, birey gözünde toplumsal beraberlik kutsal bir nitelik kazanır. (1)

Durkheim, "Kolektif Coşku" kavramı ile bireylerin bir araya gelip ritüeller, ibadetler, ayinler gerçekleştirdiklerinde gündelik hayattan sıyrılarak, grubu birbirine bağlayan "kutsal" semboller ve anlamlar yarattığını savunur. Toplum aynı anda aynı düşünceyi, aynı eyleme (üzerinde uzlaştıkları, kabullendikleri) iştirak ederek bireylere iletirler, birlikteliğin üzerlerinde yarattığı baskıyı ve gücü birlikte derinden hissederler. Durkheim bu deneyimin "kutsalın kaynağı" olduğunu belirtir. Bu tür olaylar, bireyleri heyecanlandıran ve grubu birleştirmeye hizmet eden kolektif coşkuya neden olur. (2) Tanrı inancı ve ritüeller, bireyleri bir araya getirerek "kolektif bilinç" yaratır ve toplumun bir arada kalmasını ve dayanışmayı sağlar. (3)

Ona göre tanrı fikri, toplumun bireyler üzerindeki moral ve etik otoritesinin yansımasıdır. (4)

Özetle, Durkheim sosyolojik bir bakış açısıyla; "Tanrı, toplumun kendi kendisini kutsallaştırmasıdır" tezini savunur. Aynı zamanda kutsal kitapların mülkiyet, evlilik, ceza hukuku gibi konuları düzenleyerek karmaşayı önlediğini belirtir. "Tanrı, toplumun kendi üzerine yansıttığı sembolik temsildir." Bu belirleme, Tanrı varsayımı olmadan kutsal metinlerin varlığını açıklayabiliyor ve kutsal kitapların "Tanrısal bir rehber" olmaktan ziyade "İnsani bir anayasa" olduğu fikrini güçlendiriyor.

Toplumların birliktelik ruhu, yüceltilerek inançlara evrilir; önce olasılık, sonra uzlaşma, sonra geçerlilik kazanır ve gerçekmiş gibi kutsallaşır. Böylece ortak bilince sıkıca yerleşir, sonraki nesillere aktarılacak bilgiye, görgüye, kültüre dönüşür.

-Karl Popper'ın görüşleri:

Dinler, yaşamda anlam arama, ölümün ve acının varlığını meşrulaştırma, toplumsal düzen, otorite sağlama, ahlaki normları kodlama, grup kimliği oluşturma işlevlerini karşılar. Bu, Karl Popper'ın yanlışlanabilirlik kriteri açısından da ilginç: "Tanrı'nın varlığını doğrudan ispatlayamıyoruz ama kutsal kitapların varlığı, belirli bir Tanrı tasavvurunun aleyhine delil sunuyor," diyor. Popper'ın felsefesi Tanrı'nın varlığını ispatlamayı veya yokluğunu kanıtlamayı değil, dogmatik iddiaların eleştiriye açılmasını hedefler. Kutsal kitaplardaki tasvirlerin, rasyonel ve eleştirel bir akılcılık çerçevesinde tutarsızlıklarının gösterilmesi, Popper'ın yöntemine uygun bir "yanlışlama" girişimidir.

Karl Popper'ın felsefesinin temelini oluşturan yanlışlanabilirlik (falsifiability) ilkesi, bir teorinin bilimsel sayılabilmesi için deneysel olarak yanlışlanabilir olması gerektiğini savunur. Popper, Tanrı'nın varlığına ilişkin klasik ontolojik, kozmolojik veya teolojik delilleri bilimsel anlamda ne doğrulayabildiğimiz ne de yanlışlayabildiğimiz için bu konunun metafizik alanına girdiğini belirtir. (5)

Yanlış olup olamayacaklarından emin olmanın bir yolu yoksa dini iddialara güvenebilir miyiz? Popper'a göre, kutsal kitaplarda betimlenen belirli bir Tanrı tasavvurunun (herşeye müdahale eden, her şeye gücü yeten), evrendeki kötülükler veya mantıksal çelişkilerle karşılaştığında yanlışlanabilir bir iddia haline gelebilir. (6)

Eğer bir kutsal metin, mantıksal olarak tutarsız veya somut ve bilimsel gerçeklerle (ampirik) çelişen bir Tanrı tanımı sunuyorsa, bu metin o belirli Tanrı tasavvurunun aleyhine bir delil olarak okunabilir. Popper bu durumu, "eğer bir teori yanlışlanabilir değilse, bilimsel de değildir" prensibiyle, kutsal metinlerin dogmatik savunmasının aksine, eleştirel rasyonalizm yoluyla test edilebileceğini ifade eder. (7)

Karl Popper'ın "eğer bir teori yanlışlanabilir değilse, bilimsel de değildir," prensibini, bilim alanına uyarlamasını abartılı ve gerçeklikten uzak bulsam da dini argümanlara eleştirel yaklaşımını ve teorisini doğru buluyorum.

Örneğin, "Tabiat olaylarını (rüzgar, yağmur, kar, ekinlerin bitmesi) idare etmekle görevli melekler vardır," cümlesi yanlışlanamayan bir önermedir. Çünkü test edilemez ve inanan için tabiattaki her durumu açıklayabilir, hiçbir deneyle çürütülemez. Popper’e göre bu metafizik olabilir ama bilim değildir.

İncil’de, "İbraniler 11:3: "Evrenin Tanrı’nın buyruğuyla şekillendiğini, böylece görünenlerin görünmeyenlerden oluştuğunu imanla anlıyoruz," ayeti deneyle ölçülemez, laboratuvarda test edilemez, yanlışlanamaz. Dolayısıyla bilimsel önerme değildir, metafizik inanç alanındadır.

"Kutsal kitaplar varsa, Tanrı'nın varlığı şüphelidir" önermesi Tanrı'nın varlığından, yokluğundan ziyade, "Yerleşik Tanrı tasavvurlarının tutarlılığına," şüphe ile agnostik bir  yaklaşımdır. Sonuçta kutsal kitaplar, agnostik bakışla, Tanrı’dan çok, insan topluluklarını düzenleyen normatif metinler ve otorite işlevi görüyorlar ve Tanrı’nın zorunlu aracı değil, Tanrı fikrinin toplumsal taşıyıcısı gibi işlev taşıyorlar.

-Teologların görüşleri:

Kaderi bilen Tanrı ile kitaplarda ahlaki emir veren Tanrı tasviri arasında paradoksal, mantıksal gerilim vardır. Tanrı her şeye kadirken, yazılanlara uymayan insan kendi eylemlerinden, fikirlerinden, niyetlerinden nasıl sorumlu tutulabilir? İşte burada tutarlı bir cevap verebilmek için kelam alimleri tarafından çeşitli kavramlar ve bilhassa Cüz’i irade kavramı ortaya atılmıştır. Külli irade, Tanrı’nın evren üzerindeki mutlak hakimiyetini ifade ederken, Cüz’i irade, insanın kendi eylemlerinde sorumlu tutulmasını sağlar. (8)* (İmtihan kavramına bağlı olarak konuyu burada daha detaylı anlatmıştım.)

Teologlar, Tanrı’nın mesajını, insanın anlayacağı dilde ve kültürel bağlamda tarihsel olarak verdiğini çünkü insanın mutlak hakikati doğrudan kavrayamadığını, araçların insani olmak zorunda," olduğunu söylerler.

Neden, "tek dil" soruna verdikleri klasik yanıt ise, "Tanrı insanın anlayabileceği şekilde konuşur," derler ama neden Avustralya yerlilerine kendi dillerinde gönderilmediğini ve onlara neden kültürel ve yaşam biçimi bağlamında hiç hitap etmediğini açıklayamazlar.

Tanrı ontolojik (varlıksal) doğası gereği neden talimatlarını doğaya, sürece, insan yaşamına ve zihnine doğrudan müdahale ile iletişim kurmayı ve "talimat" vermeyi tercih etmemiştir? Yerçekimine karşı gelemezsin çünkü o bir yasadır. Ancak, yalan söylememe gibi bir ahlak yasası emrine karşı gelinebiliyor. Teologlar bunu "tenezzül" yani "Tanrı'nın, insanın anlayabileceği seviyeye inmesi gerektiğini, aksi takdirde iletişimin imkansız olacağını savunurlar. Eğer Tanrı iyiliği bir doğa yasası yapsaydı, robotik bir evren olurdu," derler.

Teologlar, kutsal kitapların evrensel semboller ile dil bariyerini aşarak doğrudan insanın kolektif bilinçaltına seslendiğini ve bireyi "kutsal olanla" ilişkilendirildiğini söylerler. Sembolizm ve hikayenin, hakikati dondurmak yerine onu akışkan ve dinamik tuttuğunu belirtirler. Aynı zamanda kutsal kitapların teori ya da matematiksel bir formül kitabı gibi değil de bir "hayat anlatısı" gibi kurgulanmasının arkasındaki temel mantığın, "hayatı anlamlandırmak, Tanrı’nın gözetiminde oldukları inancını yerleştirmek, insan doğasını ve toplumsal yapının işleyiş biçimini düzenlemek," olduğunu söylerler.

Kutsal kitaplara göre, Tanrı özünde iyi ve şefkatlidir ama insanın Tanrı’yı ve hayatı tanımasının bir yolu olarak kötülüğü de, acıyı da yaratarak imtihan için gerekli ortamı hazırlamıştır. Dünya bir sahne, insanlar geçici oyunculardır, asıl olan öteki dünyadır söylemi, hayal kırgınlıklarının getireceği öfke, çöküntü, sıkıntının boşa gitmeyeceği ve başka bir boyutta da olsa sonradan verilen ödül ile haksızlığın ortadan giderileceğini savunurlar. Yaşamı ahiretin devamı gibi görürler ve dünyevi gerçeklerin ahiretin evreninde düzeltileceğini vaadini sunarlar. Teologlar, "Cennet ve cehennem olmasa, hastalık, kötülük ve acı olmasa iyiliğin ve huzurun kıymetini nasıl bilinirdi" ve buna bağlı olarak "Zorluklar ve acı ruhu olgunlaştırır," derler. "Tanrı’nın hikmeti vardır, biz anlayamayız," diye savunurlar.

Ilımlı bir teist, "Tanrı zorlamaz, özgürlük ister, özgür iradeyi bilinçli olarak serbest bırakmıştır," der. Bu yüzden, emir verir, tavsiyede bulunur, doğrudan zorlamaz. Çünkü zorlama olsaydı, ahlak anlamsız olurdu, itaat değersizleşirdi. "Tanrı’nın, emir, öneri, telkin sözleri zayıflık değil, özgürlük tercihi ve imtihan içindir, mutlaklığa aykırı değil Tanrı’nın bilinçli bir sınırlamasıdır," savunmasını yapar. İmtihan ve olgunlaşma teorisi ile insandaki özgür iradenin belirsizliğin ve seçimin ahlaki gelişim için gerekli olduğunu savunur. "Doğrudan müdahale, özgür iradeyi ve dolayısıyla anlamlı bir ilişkiyi imkansız kılar," der.  "Tanrı özgürlük istedi. Çünkü bu bir imtihan dünyasıdır, insan doğru ve yanlışı bilerek olgunlaşmazsa, cennet mekanı nasıl hak edebilecek?"

Bunlar inanç içi gerekçelerdir. Üzerinde düşünmeyince yukarıdaki ılımlı teistin savunması ne kadar da ikna edici, hatta tatminkar geliyor kulağa değil mi? Ama bu savunma agnostik biri için bağlayıcı olmaz. Buradaki "imtihan ve özgürlük tercihi", Tanrı için değil, insanlar için meşrulaştırıcı bir anlatıdır. Kutsal kitap geleneği Tanrı’nın insanlar tarafından, insanlar nezdinde var edilme biçimidir. Agnostik bakış açısıyla: "Kutsal kitaplar, Tanrı’nın varlığından ziyade, Tanrı’nın insan fikri olma ihtimalini daha da güçlendirir."

"Tanrı insan iradesini  neden mutlak adaletten, mutlak iyilikten üstün tuttu?" sorusuna Tanrı’nın mutlaklığı ile insan deneyimini bağdaştırmaya yönelik teolojik yanıtlar sunuluyor. Teist, Cüz’i irade kavramı çözüm olarak sunuyor. Ama Cüz’i irade, bireyin sorumluluğunu ve imtihanı anlamlı kılmak ve vurgulamak için işlevsel bir fikir olarak yapılandırılmıştır. Toplumsal düzeni sağlamaya yardımcı olurken ve insanlar yaptıklarının hesabını vereceklerini düşünmelerini sağlar. Ancak bu, felsefi ve mantıksal düzeyde "özgür irade" sorununu çözmez.

"İmtihan" kavramı insan merkezli, yaşam deneyimine dayanan bir anlatıdır ve Tanrı kavramının içinde, insanın anlam üretme ve adalet ihtiyacının metafizik yansımasıdır. İnanan bireylerin zihnindeki soruları yatıştırmaya yönelik irrasyonel bir açıklamadır ve büyük gizemi yönetilebilir, anlaşılabilir kılma çabasında pragmatik bir denge arayışıdır.

Teistin İddiaları sınırlı ve çözümsüzlüğü devam ettiren mantıkdışı savunulardır. Teist, "Paradokslar Tanrı için sorun değildir, sen Tanrı’yı insan mantığı ile anlamaya çalışıyorsun, Tanrısal boyutun ve ilahi olanın farkında değilsin," savunusu yapar. Ama "Mantık Tanrı’ya uygulanamaz" dediğinde metafizik alanına sığınırken mantığı askıya almış olur. Bu savunma, teolojiyi eleştirilemez kılar, felsefi değil dogmatik bir kalkan yaratır. Bu durum inanan için yeterlidir ama agnostik için bağlayıcı değildir. İnsan, insan mantığı ile evreni anlamaya çalışırken evren üstü kavramları bilememesi ve kesin gerçeğin bilgisinin ulaşılamaz olması zaten agnostisizmi doğurmuştur.

Sonsuz bir varlığın trilyonlarca kozmik yapı arasında, sıradan ve önemsiz bir gezegende kendini nasıl sonlu varlıklara ifade edeceği zaten insan zihninin ve inançlarının çözümsüz bir sorundur. Teolojinin merkezindeki en derin gerilimlerden birine dokunan soru ile yazıyı noktalayalım ve başka bir yazının konusunu açalım: Tanrı neden varoluşu acı, korku ile sürekli insanın eksikliklerine vurgu yaparak, ödül-ceza gerilimi ile sürekli uyarı dili kullanarak, terbiye etmeye çalışarak, belirsizlik ve ahlaki risk taşıyan insanlardan oluşan bir dünya tasarlamıştır? Tanrı insanları başka bir boyut ve varlık anlayışında yaratabilir miydi? Kulların imtihan, kaygı, korku olmadan, Tanrı’yı gerçekten yanında hissedeceği bir boyutu yaratmak mümkün değil miydi?

Sartre’nin yazının başında paylaştığım düşüncelerine atıfla her şeyin baştan tasarlanması mı gerekiyor?

 

 

 

Kaynaklar:

(1) Durkheim, E. (1912). The Elementary Forms of the Religious Life. (Dini Hayatın İlkel Biçimleri)

 (2) Pickering, W. S. (2009). Durkheim's Sociology of Religion.

(3) https://en-wikipedia-org.translate.goog/wiki/Collective_effervescence?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=sge

 (4) https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/821936

(5) https://tr.wikipedia.org/wiki/Yanl%C4%B1%C5%9Flanabilirlik

(6) https://medium.com/@s.mckee_22319/can-we-apply-poppers-falsification-to-religious-beliefs-f8e6d6a1ff1f

(7) https://evrimagaci.org/bilimde-dogrulanabilirlik-ve-yanlislanabilirlik-bir-iddianin-bilimsel-olmasinin-kurallari-10445

(8) https://akilalparslan.blogspot.com/2026/01/imtihan-kavramina-agnostik-bakis.htmlFormun Üstü

Formun Altı