BÜROKRATI ÖĞÜTEN AKIL SAHİPLERİ

 

Kabul etme bu olanları
Sadece başkalarının acı çekmesi diyerek
Çünkü fark edeceksin ki sen de katılıyorsun
Bu yüz çevirmeye
Pink Floyd, "On the Turning Away"

BÜROKRATI ÖĞÜTEN AKIL SAHİPLERİ

İnsanlar kendi inançlarını destekleyen bilgileri ve değerleri yüceltip, aksini söyleyen; gerçekçi, rasyonel, nesnel kanıtları ise tamamen görmezden gelebilen canlılardır. 

Temel konularda uzlaşamamış, gergin, ayrıştırılmış, otorite altındaki toplumlarda herhangi bir görüş, herhangi bir aidiyet, (duygusal, dinsel, ekonomik, sosyal) kişinin kimliğinin parçası haline geldiğinde, o görüş artık sadece bir fikir olmaktan çıkıyor, bireyin sımsıkı sarıldığı bir varlık değeri, başka bir deyişle "hayat meselesi" haline geliyor.

Birey, tutunduğu, sevdiği otoritenin hata yaptığını veya savunduğu değerlerin haksızlığa yol açtığını kabul etmek istemiyor. Bu çelişkinin yarattığı huzursuzluktan kaçmak için gerçek dışılığı ilke olarak seçiyor. "Kendi grubundan olan lider veya otorite her zaman haklıdır; karşı grupta yer alanlar ise haksızdır ve hatta cezalandırılmalıdır," diye düşünüyor.

Otorite ya da iktidar medyası (sosyal medya dahil), bireylere duymak istediklerini söylüyor. Farklı sesler filtreleniyor ve kitle giderek tek sesli hale gelip radikalleşiyor. Mantıklı, insancıl, bilimsel, nesnel gerçekler toplumsal kimliği şekillendirmede algılardan, duygulardan ve kişisel inançlardan daha az etkili duruma düşüyor.

"Tahammülsüzlük" kimlik savunmasının önemli bir parçasıdır. İnandığı fikir eleştirildiğinde kişi bunu kendi varlığına yönelmiş bir saldırı gibi algılıyor. Çünkü alternatif görüşlerin duyulması zihinsel ve duygusal rahatsızlık yarattığından hayatlarının arka planında bu duyguyu yaşamak ve taşımak istemiyorlar. Bu sıkıntılı ve gergin durumdan kurtulmanın kolay yolu alternatif görüşleri reddetmek, karşı tarafı şeytanlaştırmak, onları hiçleştirmekten geçiyor. Meselenin zeka ile ilgisi de yoktur. Birey zeki bir mühendis olabilir ama kimliğiyle bütünleşmiş alanlarda aynı bilişsel önyargılar ve kalıplar içinde, öngörülü ve akıllıca davranmayabiliyor.

İnsanlar kanıtlara nesnel biçimde yaklaşmak yerine, önceden benimsedikleri inançları doğrulayan bilgileri kabul etmeye, çelişenleri ise reddetmeye ya da minimize etmeye eğilimliler. Bu eğilim özellikle temel kimlik kabul edilen siyaset, lider, din, millet gibi konularda güçleniyor, mantık ve akıl yürütmeyi bırakıyorlar. Bu durumda "herkes söylüyorsa doğrudur" yankısı devreye giriyor, eleştirel ve farklı düşünme eşiği düştükçe düşüyor.

***

Böylesi bir toplum kendi değerlerine karşı çıkan veya uyuşmayan bir bürokratın yolsuzluk yapmadığı halde yapmış gibi, devletin, yargının ve medyanın yaptırım ve kontrol gücü ile kuşatılarak, asılsız iddialara maruz kalarak cezalandırılmasını hiç tereddüt etmeden onaylıyor. Bu algı manipülasyonları o kitlede tutkuyla karşılık buluyor. Gerçekliğe karşı üretilen sahte, uydurma düzenlenmeler, dış müdahaleleri görmezden gelerek o bürokratın kesinlikle suçlu olduğunu düşündürtüyor. Gerçekliğin deforme halini, tek ve geçerli doğru olarak içselleştiriliyor. Yalın bir içselleştirmenin ötesinde memnun olma, haz alma, öfkelerini giderme, tehdit algısını savuşturma eğilimi içindeler. Olayları algılama biçimleri ve uyarıcılara verdikleri anlamlar, şartların içeriğini ve doğruluğunu sorgulayacak bilinci kısıtlıyor.

Burada dikkat çekici olan nokta, bireylerin normal yaşamlarında göze batacak eylem içinde olmamaları; faturalarını zamanında yatıran, market etiketlerini kontrol eden ve hesap yapabilen, apartmanın sorunlarını çözmek için ortak kararlar alan, çocuğunu üniversiteye girsin diye endişelenen sıradan insanlar. Siyaset, din, liderlik, ideoloji gibi kimlik alanlarında farklı bir zihinsel işleyiş gösteriyorlar. Güven arayışı ile kimliğini ait hissettiği kitleye sahip çıkma ve onları taklit edip yüceltme eğilimi ortaya çıkıyor. Ait olmak, dışlanma endişesini bertaraf ediyor.

Ülkenin geleceğine yönelik önemli bir siyasal ya da ekonomik karar almak gerektiğinde ait olduğu kitlenin etkisinde kalıyor ve ortak bilincin inançlarını gerçek olarak algılıyorlar. Olağan, güncel, dünyanın farklı düşüncelerini, farklı bakış açılarını görmeye ve alternatifleri duymaya son derece isteksiz ve tahammülsüzler. Diğer kesimin yönelttiği her eleştiriyi, doğrudan kendi varlıklarına ve onurlarına yapılmış bir saldırı olarak kabul ederlerken, kendi grubunun hatalarını görmezden geliyor ve karşıt görüşlülerin her eylemini kötü niyetli ilan ediyorlar.

Bireyler bu noktada kendi inanç dünyalarını korumak adına mantıklı düşünceden uzaklaştıklarını farketmiyor; fikirler bireysel ve toplumsal bir varoluş mücadelesine dönüşüyor. Kutuplaşmış ve otoriter toplumlarda düşüncelerin kimlikle kemikleşmesi, toplumun bir kesimini güven (!)  içinde hissettirirken diğer kesimini de derin endişelere sürüklüyor.

Kutuplaşmadan beslenen otoriter yapı daha güçleniyor, daha keskin kurallar muhaliflerin aleyhine konuluyor. Bu keskin ayırım kendi kitlelerindeki aidiyetleri manipüle etmek ve kontrol altında tutmak için de kullanılıyor.

Kutuplaşan toplum sosyal patlama noktasına sürüklenecektir. Farklı fikirlere tahammülsüzlük, toplumsal diyalog zeminini tamamen yok ediyor ve hukukun yerini kitlelerin anlık öfkesi ve intikam arzusu alıyor. İşini doğru yapan ancak ideolojiye uymayan dürüst bürokratlar sistem dışına itiliyor, sadece itilmekle kalmıyor tümden yok etme arzusuyla taraflı yargıya teslim ediliyor. Bir kişi veya grup "çete başı", "çıkarcı", "ahlaksız", "yalancı", "inançsız" gibi kategorilere yerleştirildiğinde, insanlar normal şartlarda kabul etmeyecekleri uygulamaları ona meşru görmeye başlıyor. Dışlama ve düşmanlaştırma adalet kavramını ele geçirip, distopik, karanlık, korkudan beslenen bir dünya kuruluyor.

Bu durumda, "Bu bürokrat gerçekten suçlu mu," olmaktan çıkıyor ve yerini, "kesin suçludur," düşüncesine bırakıyor. Oysa bürokratın gelecekte otoriteyi sarsabilecek özelliklere sahip olduğundan dolayı sistem dışına itilmesi, öğütülmesi gerçeğinden kaynaklandığını ve bu amaç doğrultusunda kanıtların, kişilerin, davaların uydurulduğunu görmüyorlar. Karşıt görüşlü bürokratın cezalandırılması, kitlenin otoriteye sadakatini pekiştiriyor. Burada karşı grubun güç kaybettiğini, kendi grubunun üstünlüğünü hissetmek ise kişide tatmin ve çoşku duygusu yaratıyor. Bu durumda bağlı olduğu otoriteye, kitleye, fikre inanç sadece bilişsel değil, duygusal olarak da büyük bir ödül ve haz sağlıyor.

O bürokrat otoritenin sarmalına girdiğinde mücadelesinin netice vermeyeceği aşikardır. Çünkü sistem en küçük destekçisinden yargısına kadar ele geçirilmiştir ve taraflıdır; önce sonuca karar verilmiş, sonra o sonuca uygun gerekçeler üretilmiştir. Normalde önce kanıtlar incelenir, sonra hüküm verilir. Fakat kutuplaştırılmış karşıt koşulların mücadelesinde süreç tersine döner; önce hüküm verilir sonra hükmü destekleyecek argümanlar üretilir ve sunulur. Bu yüzden süreç adil ve hukuki değildir; delil eksikliği önemsenmez, kanıtlar ve çelişkiler görmezden gelinir, asılsız iddialar kolayca kabul edilir. Önce sonuç belirlenir sonra o sonucu destekleyecek gerekçeler üretilir.

Otorite, bürokrata yöneltilen suçlamaları sorgulamak için gereken bilişsel, hukuki, ahlaki çabayı harcamaz, tersine suçlamanın doğru çıkması için hazırlanan delillerle süreci yönetir ve kendi kitlesine mantıksal ve duygusal ödülünü sunar; "tehdit" giderilmiş, "adalet" sağlanmış, "öfke ve nefret" gösterilmiştir.

***

Buradan şu sonuca ulaşıyoruz: İnsan, olayların, durumların, olguların, algıların arkasındaki gerçeği arayan bir varlıktan çok, anlamını ve kimliğini korumaya çalışan, ortak düşünceyi işine geldiği sürece yücelten bir varlıktır. Gerçek, çoğunluğun ilgisini fazla çekmez, gerçeğe ulaşmak için yoğun çabaya gerek duyulmaz. Kabul ettikleri kimliklerini, inançlarını, ideallerini korumak için ellerinden geleni yaparlar. Gerçeği ise çoğu zaman bu koruma çabasına zarar vermediği ölçüde kabul ederler ve sorgulama motivasyonu kıymetsiz olduğundan, süreci koruma motivasyonundan daha zayıf kalır.

Elbette mantıklı, iyi niyetli düşünen ve nesnel kanıtları görmezden gelmeyen toplumda büyük bir kesim var. İşte bu tutum zihnin varsayılan çalışma biçimi değildir, emek gerektiren özel bir disiplindir.

Sorun belirli bir ideolojide değil, insan zihninin genel çalışma biçimindedir. Bu durumun evrimsel bir yönü de vardır. Tarih boyunca hayatta kalmak için "olayların arkasındaki gerçeği bulmak" kadar, hatta ondan daha fazla gruba ait olmak, dışlanmamak, ortak inançları paylaşmak önemlidir. Bu nedenle insan zihni yalnızca olguları anlamaya değil, sosyal uyuma da evrilmiştir.

Modern toplumlarda propaganda algı yönetiminin en güçlü dayanaklarından birini oluşturur. İnsanlar çoğu zaman tamamen sahte bir anlatıya kanarken, o anlatının kendi kimliklerini, öfkelerini, korkularını, aidiyetlerini ve beklentilerini doğruladığı için ona sarılırlar. Bu nedenle bir iddianın doğruluğu ile toplumsal kabulü arasında doğrudan bir ilişki yoktur. Tarihte de günümüzde de insanlar birçok kez kanıtların gücü nedeniyle değil, kimliklerinin ve duygularının yönlendirmesiyle belirli anlatıları "gerçek" olarak benimsemişlerdir.

Bu noktada filozof Friedrich Nietzsche’ye göre insan aklı, nesnel ve tarafsız bir hakikat arayıcısı değildir; aksine, bireyin içgüdüsel ihtiyaçlarını, önceden benimsediği dogmaları, ahlaki yargıları ve kimliğini haklı çıkarmaya çalışan kurnaz bir avukattır. "Ahlak Dışı Anlamda Hakikat ve Yalan Üzerine" (Truth and Lie in an Extra-Moral Sense) adlı makalesinde Nietzsche, insan zihninin "hakikat" dediği şeylerin aslında sadece toplumun ortaklaşa kabul ettiği ve zamanla kökenini unuttuğu yanılsamalar (metaforlar) olduğunu söyler: "Hakikatler, illüzyon oldukları unutulmuş illüzyonlardır." Ona göre insan, dili kullanarak gerçeğin kendisini değil, sadece nesnelerin zihnindeki yansımalarını (metaforları) kodlar. Zamanla bu metaforlar katılaşır, dogmalaşır ve toplum tarafından "mutlak hakikat" ilan edilir (1) (2)

Sorun yalnızca bilgi eksikliği değil; kimlik, aidiyet, güç ilişkileri, duygusal ihtiyaçlar ve grup psikolojisinin tarihsel süreçte birlikte ürettiği değerlerin yerleşerek gerçeklik olarak algılanmasıdır. Böyle bir durumda insanlar yalnızca bir görüşe sahip olmazlar; o görüşün içinde yaşar, dünyayı onun filtresinden görür ve alternatif gerçeklikleri tehdit olarak algılamaya başlarlar. Böylesi bir algıda hiyerarşik düzeni önceleyen bireylerin, "tek doğru" anlatılara daha hızlı tutunuyorlar. Bu katı anlayış onlara; fikirlere sahip çıkma, savunma, irade koyma, kimliği koruma, düzeni devam ettirme, taraf olma, bertaraf etme, direnç gösterme, cezalandırma, otorite kurma imkanı veriyor.

Burada betimlenen insanlar "eğitimsiz" ya da "kötü niyetli" olmak zorunda değil; çoğu durumda işleyen şey, evrimsel olarak kök salmış grup aidiyetini yüceltme ve bilişsel kestirme yolları kullanarak tarafını, yönünü, düşünce kalıplarını seçmektir.

Devlet, yargı ve medya koordineli biçimde tek bir anlatıyı her durumda ön plana çıkardığında, bireyin bağımsız doğrulama yapması hem zor, hem kısıtlı hale geliyor. Ama bu durum, ortaya çıkan adaletsizliği mazur göstermiyor, yalnızca mekanizmanın kontrol gücünü anlamaya yardımcı oluyor.

İnsanca Pek İnsanca (Human, All Too Human) kitabında Nietzsche, insanın mantığı ve aklı, dış dünyadaki nesnel gerçekliği anlamak için değil, insanın kendi varlığını ve inançlarını korumak amacıyla bir araç olarak evrildiğini söyler. "İnançlar hakikat düşmanları olarak, yalanlardan daha tehlikelidir," der. Bir insan önce neye inanmak istediğine (çıkarlarına, korkularına veya kültürüne göre) karar verir; dogmatik akıl ise daha sonra devreye girerek bu inancı mantıklı gösterecek deliller uyduran sadık bir hizmetkara dönüşür. 

Sonucu baştan belli güdümlü akıl yürütücüler, dürüst bürokratı öğüten edilgen akıl sahipleri, dogmatik ve kötücül olduğunuzu siz fark etmiyorsunuz ama birileri; etkin ve yaratıcı akıllar, farklı perspektif sahipleri fark ediyor. Gelişmediği halde gelişmeyi reddeden aklınızın yarattığı kurnazlık ve aç gözlülük bir yere kadar…

 

(1)  https://bookoblivion.com/2018/01/16/truth-and-lie-nietzsche/

(2)  https://www.themarginalian.org/2018/03/26/nietzsche-on-truth-and-lies-in-a-nonmoral-sense/

 

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -5-

Toplumun bir kısmı, siyasi otoritenin, yöneticilerin, dini liderlerin veya din adamlarının sunduğu "Din, günah, kader, itaat" vurgulu yorumları sorgulamaya isteksizdir. "Bu işin fıtratında var," lafını hatırlıyorsunuzdur. Soma maden facianın ardından yaptığı açıklamalarda Başbakan, (Zat sonra Cumhurbaşkanı oldu) maden ocaklarında bu tür kazaların olmasının işin doğasında (fıtratında) olduğunu belirtmiş ve bu ifadeler büyük tartışmalara neden olmuştu. Fakat bu laf, yetersiz denetimleri, çalışma şartlarının ağırlığı, teknik yetersizliği, can güvenliği, fazla çalıştırma gibi iş ortamında sağlanması gereken tedbirleri görmezden gelmek, kendi kabahatlerini örtmek için bilerek sarfedilmişti. Toplumun bir kısmı "kader" söylemini onaylayarak, siyasi otoriteye itaatini gösterirken, kazanın nedenleri konusunda susmayı ve düşünmemeyi tercih etmişti. Görüldüğü gibi yaşanan vahim olayın yapısal sorunlardan ziyade "alın yazısı" olarak görülmesi, toplumsal öfkeyi dindirmeyi amaçlayan, otoritelerine zarar getirmemek için siyasi sonuçları olan algı yönetimini amaçlayan bir çıkıştı.

Toplumsal sorunların insan eliyle değiştirilebilir olmasını ve yapısal nedenlerden kopartılarak kader, fıtrat veya ilahi takdir alanına taşınması, eleştiri ve hesap sorma talebini zayıflatmıştır. Soma örneğinde tartışmanın merkezinde şu soru vardı: "Bu ölümler kaçınılmaz mıydı, yoksa önlenebilir miydi?" Eğer bir olay önlenebilir teknik, hukuki ve idari eksikliklerden kaynaklanıyorsa, sorumluluk insanlara, kurumlara, bakanlıklara ve hükümete yönlendirilmelidir. Ancak olay "fıtrat, kader, alın yazısı" çerçevesinde sunulduğunda dikkat, devleti yönetenlerden çok sonucun kabullenilmesine odaklanıyor. Başbakan da halkını ve kendini destekleyenlerin bu yönde düşüneceklerini bildiği için algıyı dinsel söylemlere kaydırarak olayın yükümlülüğünden sıyrılmaya çalışıyor.

Elbette kazasız bir dünya yok. Ama böylesi büyük kazalarda sorumluluğun kişilere ve kurumlara yönelmesini engellemek için dini terimler ve özellikle de kader kavramı kullanılıyor. Siyasi, toplumsal, yapısal sorunların sorgulanmasını azaltmak, yaşanan acıyı anlamlandırmaya yardımcı olmak, korkuyla baş etmeyi kolaylaştırmak için bir anahtarı gibi öne sürülüyor.

Çünkü maden kazaları, iş cinayetleri, depremler veya diğer felaketler söz konusu olduğunda insanların sorduğu soru genellikle "neden oldu," değil, "önlenebilir miydi," sorusudur. Eğer önlenebilir olduğu düşünülüyorsa, kader söylemi kamuoyu açısından yeterli bir açıklama olarak görülmez. 

Kaderci kültüre sahip olduğumuz için bireyler ve topluluklar, olayların sosyal ve yapısal gerçekliği değiştirebilecekleri inancını daha az hissediyorlar. Bunun sonucunda, hak arama eğilimi zayıflayıyor, kurumların hesap verebilirliği göz ardı ediliyor, çalışma koşulları, güvenlik standartları ve denetim talepleri geri planda kalıyor. İtaat ve kabullenme, eleştiri ve sorgulamanın önüne geçiyor bu da bir sonraki kazanın önlenebilir olma ihtimalini azaltıyor.

Eğer kader ve fıtrat söylemi, ihmal, denetimsizlik, kötü çalışma koşulları ve kurumsal sorumluluğu görünmez kılacak şekilde kullanılıyorsa, bu durumda kavramın işlevi siyasal hale geliyor. Böyle bir kullanım, toplumsal öfkeyi yatıştırırken aynı zamanda değişim talebini de zayıflatıyor. Bu nedenle kader söyleminin hangi bağlamda ve ne amaçla kullanıldığı, kavramın kendisinden bile daha belirleyici hale geliyor.

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e, aileden okula kadar uzanan birçok kurumda eleştirel sorgulamadan çok hiyerarşiye uyum ödüllendirilmiştir. Uzun süre otoriteye dayalı siyasal ve kültürel yapılarda "tebaa" olarak yaşamış topluma "itaat" erdem olarak sunulmuştur. Bundan dolayı toplumumuz, yöneticilerin açıklamalarını kabul etmeyi daha güvenli görebilmektedir.

Eğer din sürekli olarak, sabır, itaat, tevekkül, kader, ekseninde anlatılıyor ve toplum bu söyleme değer veriyorsa; buna karşılık adalet, hak arama, zulme karşı çıkma, yöneticiyi eleştirme, tedbir ve sorumluluk gibi kavramlar geri planda bırakılıyorsa din bir adalet aracı olmaktan çıkıp, mevcut düzeni koruyan toplumsal, pasif bir kabulleniş mekanizmasına dönüşüyor. Sonuçta, sürekli sabır ve tevekkülün işlenmesi, bireylerde "dünyevi sorunları tamamen ilahi iradeye ve kadere bırakma," algısı yaratıyor. Bu durum ise toplumsal refleksleri ve hesap sorma iradesini zayıflatıyor elbette.

İnsanlar yaşadıkları dünyanın anlamlı ve düzenli olduğuna inanmak isterler. Eğer yüzlerce insanın, ihmaller nedeniyle öldüğünü kabul ederlerse, dünyanın ne kadar kırılgan ve adaletsiz olduğunu da kabul etmeleri gerekir. "Kader" açıklaması bu rahatsız edici gerçekle yüzleşmeyi kolaylaştırıyor. Bireyler, kontrol edemediği acı ve kötülükleri "ilahi bir düzene ve imtihan kavramına" bağlayarak hayatın anlamı olduğunun inancının devamı ve zihinsel, ruhsal rahatlama ile olumlayarak yaşamak ister. Acıya ve başa gelenlere şikayet etmeden katlanmanın Tanrı’ya olan güveni sürdürmenin, ona ve yarattığı dünyaya isyan etmemenin, cenneti kazanmanın ve varlığını sonsuza dek sürdürmenin bir yoludur "imtihan" kavramı; anlamsız acıyı anlamlı bir senaryoya dönüştürür ve kontrolsüz olanı kontrollü gibi gösterir. (1)

Toplumun bir kesimi, "Neden bütün tedbirler alınmadı, sorumlular kim, denetimler yeterli miydi," diye sormuyor da, "Olacağı varmış, takdir-i ilahi, elden ne gelir, kader, fıtrat," gibi açıklamalara kolayca yöneliyor? Bu, aslında vatandaşlık kültürüyle ilgilidir. Hak arama kültürünün yanında, hak ve adalet kavramları yerleşmiş, hukuka güvenin de güçlü olduğu toplumlarda geçerli bir mekanizmadır. 

Bu durum bir halkın "düşünemediği" anlamına gelmez. Daha çok, tarih boyunca oluşmuş bir kültürel alışkanlıkların sistemine dahil olduğu anlamına gelir. İnsanlar çocukluktan itibaren hangi davranışların ödüllendirildiğini öğrenirler. Eğer sorgulama yerine uyum, eleştiri yerine sadakat, hak arama yerine sabır daha fazla teşvik ediliyorsa, zamanla bunlar normal ve doğal davranış biçimleri olarak görülmeye başlanır.

Bu nedenle mesele yalnızca bireysel zeka veya eğitim meselesi değildir. Toplumun hangi değerleri yücelttiğiyle ve "KUTSALLAŞTIRMA" ile ilgilidir. Bir toplumda, "iyi vatandaş" tanımı itaat eden kişi olarak kurulursa farklı, sorgulayan ve hesap soran kişi olarak kurulursa farklı sonuçlar ortaya çıkarır. Soma maden faciası gibi olaylar sonrasında verilen tepkiler de çoğu zaman bu daha derin kültürel çerçevenin bir yansıması ve olaya yaklaşım biçimidir. Tabii ki bu yaklaşım biçimi yanlış ve eksiktir. Kültürel çerçevesini tanımlamak edilgen, pasif, otoriteye biat eden bir vatandaşlığı kabul edilebilir kılmaz.

Aynı zamanda insanların desteklediği bir yönetimin ihmali sonucu insanların öldüğünü kabul etmek rahatsız edicidir. Bu rahatsızlığı azaltmanın yollarından biri, olayın kaderle ilgili olduğuna inanmak ve sorgulamadan onaylamaktır. Asıl mesele, bazı durumlarda insanların eleştirel ve nedensel düşünme ölçütlerini askıya almalarıdır. Özellikle dini veya siyasi otoritelerin yorumları, grup kimliğiyle birleştiğinde, olayın nesnel değerlendirilmesinin yani eleştirel muhakemenin önüne geçiyor.

Kaderciliğin siyasallaşması, ülkemizde yapısal bir olgudur. Farklı güçlerin teknik, bürokratik, uygulamaya yönelik ihmalleri, denetimsizlikleri ve sistem hatalarını örtbas etmek için metafizik kavramlara başvurması, toplumsal hesap sorma mekanizmalarını sonuçsuz kılmayı amaçlamaktadır. İnsani sorumluluktan kaçma adına "fıtrat veya kader" denilerek insan iradesinin ve inisiyatifinin dışına çıkarılıyor. "Elde olmayan sebeplerden ya da kaderde yazılıysa" diyerek özel ve kamu kurumlarının kusurları, korunma reflekslerinden ve beklentilerinden dolayı bertaraf ediliyor. 

Dini sembollere ve itaat kültürüne bağlı kitleler, yaşanan trajediyi bir "İmtihan" olarak görmeye teşvik ediliyor ve toplumsal muhalefetin önüne, dini söylemle de "İsyankar" olmanın da önüne geçilmek isteniyor. İlahi iradeye karşı gelinemeyeceği algısı yaratılarak, hukuki ve siyasi hesap sorma süreçlerinin önü kesiliyor. İşçilerin hak arama, sendikalaşma ve daha güvenli çalışma koşulları talep etme refleksleri "Kaderine razı olan inançlı vatandaş" övgüsüyle zayıflatılıyor. Bu söylem, siyasi, hukuksal, yapısal, ekonomik statünün zarar görmeden aynen devam etmesini sağlayan bir zırh gibi otoriter biat alanı yaratıyor. Akil ALPARSLAN 2026

(1) https://akilalparslan.blogspot.com/2026/01/imtihan-kavramina-agnostik-bakis.html

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -4-

Türkiye'deki dini otoriteler ve geleneksel yapılar, Kur'an dilini halka sunarken belirli retoriksel stratejiler geliştirmiştir. Arapça metin, sıradan insanın çözemeyeceği kadar "Derin, gizemli ve mucizevi" bir retorikle, "Ulaşılmaz ve sıradan her fani anlayamaz," olarak tanımlanmıştır. "Arapça o kadar zengin bir dildir ki Türkçe çevirisi asıl manayı öldürür" kuralı da metnin orijinal sözleri ve sesleri koruma gayesi taşırken, halkın meal veya tefsir okuyarak metne doğrudan yönelmesini arka plana itmiştir.

Aslolan Arapça ise Arapça bilmeyen halk ne yapacak? "Kur’an Arap halkına gönderilmiştir," diyemeyeceği için de Kur’an’ın evrenselliğini nasıl anlayacak?

Arapçayı ilahileştiren düşünceler, anlamı sıradanlaştırmama isteği ile metnin kendisini rasyonel bir rehber olmaktan çıkarıp, dokunulmaz bir kutsal nesneye dönüştürmüştür. Bir anlamda, kendi dilinde okunması değil anlaşılmasa da Arapça okunmasının yeğlendiği argümanlar sunulmuştur. Oysa anlaşılmak üzere gönderilen bir kitabı anlamadan okunursa ya da daha doğru bir tanımla seslendirilirse analiz gücü neredeyse tamamen devre dışı kalır. Mesaj ve emirlerin gücünü ölçmek için önce argümanı anlamak gerekir.

Arapça Kur'an, Türkiye’de tam da anlaşılmadığı için hareli, sınırsız bir mistisizm alanı yaratmıştır. Ses, anlamdan önce bir duygu bağı haline gelmiştir. Anlaşılmayan bir metin, sorgulamayı ve eleştirel düşünceyi mümkün kılmaz. Sadece ezbere ve sese dayalı bir dindarlık, kitlelerin itaatkar kalmasını ve dogmaların sorgulanmadan nesilden nesile aktarılmasını kolaylaştırmıştır. Bu nedenle halk arasında Kur'an ile kurulan ilişki çoğu zaman anlam merkezli değil, ses, ritim, telaffuz ve kutsallık bağlantılı bir ilişkiye dönüşmüştür; ne söylediğinden çok, metnin okunmasının, dinlenmesinin veya fiziksel varlığının taşıdığı düşünülen manevi etkiye odaklanılmıştır. "Bu ayeti okumak ve kaç kez tekrar etmek ne kadar sevap," sorusu "Bu ayet ne demek istiyor," sorusundan daha değerli, daha merkezi mistik ritüel haline gelmiştir.

Metni anlayarak okumak, tarihsel bağlamını öğrenmeyi, çelişki gibi görünen noktalarla yüzleşmeyi, farklı yorumları değerlendirmeyi ve bazen kişinin mevcut inançlarıyla çatışan sonuçlara ulaşmayı göze almayı gerektirir. Buna karşılık sembolik ve ritüel merkezli bir dindarlığın çok daha düşük bilişsel ve eylemsel faaliyetlere ihtiyaç duyduğu bir gerçektir.

"Bu ayetin ne dediği ve günümüze etkisi," ile "Bu sureyi her gün, kaç kez okursam manevi kazanç seviyem ne olur, ne elde ederim," şeklindeki yaklaşım arasında büyük bir zihinsel ve düşünsel farklılık vardır. Birinci yaklaşım analiz, yorum ve bazen rahatsız edici soruların cevaplarını düşünmek, bilgiyi işleyen, değerlendiren ve hisseden bir bilinci gerektirir. İkincisi ise daha nettir, detaysızdır, pratiktir, içeriği önemsemeyen, alışkanlıklara dayalıdır ve daha az içsel gerilim üretir.

Kutsal metin etrafında iki farklı odak merkezi oluşur:

a) Bilişsel, anlam ve etik merkezli yaklaşımda "Metin ne söylüyor," diye soruluyor. "Ben de ne talep ediyor?" "Adalet, dürüstlük, merhamet ve insan ilişkileri konusunda ne diyor?" "Günlük hayatta hangi davranış değişikliklerini gerektiriyor?" "Söyledikleriyle mevcut kültür arasında gerilim var mı?"

b) Sembolik, mistik ve kutsallık merkezli odaklanmada ise "Kutsal kitaba nasıl dokunulmalı," diye soruluyor. "Nerede saklanmalı?" "Nasıl konulmalı, nasıl kaldırılmalı, nasıl taşınmalı?" "Hangi ritüellerle ona saygı gösterilmeli?" "Hangi kağıda basılmalı, süslemeleri nasıl olmalı?" "Fiziksel varlığından nasıl şifa, bereket elde edilmeli?"

İkinci yaklaşımda insanlar dikkati, metnin içeriğinden çok temsil ettiği kutsallığa, taşıdığına inanılan tılsıma ve nesnelliğine yöneltiyor. Böylece etik ve düşünsel sorgulama geri planda kalırken sembolik davranışlar ön plana çıkıyor.

Örneğin bir toplumda, kul hakkı yememek, adil davranmak, iftira atmamak, yoksulu gözetmek, yalan söylememek, ticarette dürüst olmak, iyi bir insan olmak gibi ilkelerden çok Kur’an’ı yüksek yere koymak, abdestsiz dokunmamak, evde bulundurmanın bereket getireceğine ve kazayı-belayı savacanağına inanmak gibi davranışların daha görünür hale gelmesi, kutsal metnin bilişsel ve etik işlevinden sıyrılıp sembolik işlevine doğru yoğunlaşmayı gösteriyor.

Kur’an kendisine uyulmasını ister, insanların farklı, şekilci değerler uydurarak özünden uzaklaştırılmasını değil.

Kutsal bir metnin içerdiği ahlaki ve toplumsal ilkeleri hayata geçirmek, sürekli öz denetim, eleştiri, davranış değişikliği, çıkar çatışmalarıyla yüzleşme, irade koyma, hoşgörü ve uzun vadeli emek gerektirir. Adaletli olmak, kul hakkı yememek, liyakati savunmak, yalan söylememek veya güç karşısında doğruyu söylemek gibi ilkeler insanı akli, iradi, ahlaki ve vicdani olarak zorlar. İnsanlardan yalnızca bir ritüel değil, karakter dönüşümü talep eder. Oysa şekilci ritüeller çok kolay icra edilir ve dışarıdan gözlemlenebilir, ortak değer haline geldiği için toplum tarafından kolayca tanınır ve takdir görür. Karşılıklı birbirlerine "Dindar" hissi vermek aynı gruba aidiyeti pekiştirir. "Dindar görünmenin" ahlaklı, güvenilir ve iyi insan izlenim yaratacağını ve yeterli olacağını düşünerek kendilerini böylesi göstergeler ile konumlandırırlar. Bu nedenle bazı davranışlar yalnızca dini değil, aynı zamanda psikolojik ve sosyal işaretlerdir.

Sembollere gösterilen kutsal saygı arttıkça, metnin içerdiği ahlaki taleplerin günlük yaşamdaki etkisi aynı oranda artmıyor aksine azalıyor; zamanla bu paradoks ortaya çıkıyor. Hatta bazen fiziksel olgulara yönelik saygı ile metnin içeriğine bağlılık birbirinden oldukça bağımsız hale gelebiliyor. Örneğin, bir kişi kutsal değerler; Allah, Kur’an, namaz ile söze başlayıp, İslamın adalet, dürüstlük veya hak-hukuk konusundaki çağrılarını hayatında sınırlı ölçüde uyguluyor ya da hiç  uygulamıyor. Ritüelleri, şeklen gösterdiği saygıyı ve ilgiyi kendi dindarlığı, gelişimi, kişiliği için yeterli sayıyor. Dinin özünü, ahlaki ve toplumsal mesajını unutup yalnızca dış görünüşe veriyor.

Pekçok kişi dindar görünmeyi, iyi bir insan olma ve ahlaki bir olgunlaşma yöntemi gibi kullanıyor. Görünümünü dinin beklentileri yerine getirmekten daha fazla önemsiyor ve dinin çağrılarına uymamanın yarattığı boşluk duygusunu, sembolik olgulara fiziksel olarak aşırı saygı göstererek telafi etmeye çalışıyor. Etik ve zihni sorgulamanın yerini bu sembolik inançlar, ritüeller alıyor.

Antropolojik açıdan bu şaşırtıcı değildir. İnsan zihni soyut inanç ve ahlaki ilkeleri uygulamaktan çok somut sembollerle ilişki kurmayı, hemen uygulanabilen davranışları tercih etmeyi daha kolay bulur. Kutsal bir kitabın adalet anlayışını, sosyal önerilerini hayatın her alanına taşımak uzun ve zahmetli bir süreçtir, oysa özel bir bez içinde saklamak, yüksek bir rafa koymak ise anlık, hızlı, kolay ve görünür bir saygı göstergesidir. Bir kitabın öğrettiği adalet anlayışını iş hayatında uygulamak yıllar sürebilir; fakat kitabı öpüp başa koymak birkaç saniye sürer ve çevreden anında olumlu geri bildirim alır. Üstelik bu göstergeler ile algıyı yönetiyorlar, kendisi gibi düşünen insanlardan oluşan bir toplumda karşılık bulduğu, dini değerlere sahip olduğu önsel fikrini verdiği için rahatlık hissediyorlar.

Sonuçta,  insanların kutsal metinleri veya ahlaki sorumlulukları algılama biçimi de kendi kişiliklerine, zihinsel kapasitelerine, analiz yeteneklerine, kişisel çıkarlarına, korkularına ve kültürel kodlarına göre şekilleniyor. Kişi, dini sadece bir "Sembolik ritüeller bütünü" olarak algıladığında, onun adalet ve dürüstlük gibi ahlaki boyutlarını görmezden gelebiliyor. Psikolojik açıdan bakıldığında insanlar çoğu zaman varoluşsal belirsizlikten hoşlanmazlar. Belirsizlik kaygı yaratır. Buna karşılık ritüeller, kutsal nesnelerde aranan tılsımlar, beklenen mucizeler, tekrar edilen dualar ve semboller güvenli alan oluşturuyor. Bu yüzden mistik ve sembolik dindarlık yalnızca bilgisizlikten, kolaycılıktan, şekilcilikten değil, aynı zamanda psikolojik ihtiyaçlardan da besleniyor. Akil ALPARSLAN 2026

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA - 3

Osmanlı'da cuma hutbeleri, devlet meşruiyetini halka duyurma aracıydı. (1) Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından hazırlanan hutbeler üzerine yapılan araştırmalarda ortaya konulduğuna göre hutbelerde daha ziyade ibadet, dini ve milli günler ve haftalar, sosyal ve toplumsal hayat ve ahlak ile ilgili konular ele alınmış, bu bağlamda ibadet, Allah’a teslimiyet, günlük hayatta dikkat edilmesi gereken hususlar, komşuluk, akraba ilişkileri, şehitlik ve gazilik, kul hakkı gibi konulara yer verilmiştir.(2)

Türkiye'de ortalama bir yurttaş, on iki yıllık eğitim boyunca sorgulama becerisi kazanmadan, her hafta camilerde aynı merkezi mesajı alarak, sosyal medyada duygu yönetimine dayalı içeriklerle çevrilmiş olarak ve kimliğini inancıyla özdeşleştirerek yetişkinliğe ulaşır. (Burada elbette camiye giden, dini içerikli medyayı takip eden, eleştirel düşünmeyen kesimden bahsediyorum) Çünkü sorun argüman eksikliği değildir argümanın işleyeceği zihinsel altyapı hiç kurulmamıştır ve pasiftir.

Günümüzde de Cuma namazı ortak ve Cuma hutbesi merkezi bir ritüeldir. Türkiye'de Cuma hutbeleri Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yazılır ve tüm vaizler aynı metni okur. Bu, dünyada oldukça nadir bir uygulamadır. Her hafta aynı anda 80.000'den fazla camide aynı mesaj verilir ve mesaj ile kitlesel senkronizasyon sağlanır. Hutbenin içeriğinden bağımsız olarak merkezi otoritenin sunduğu düşünceler "evrensel, dinsel, yaşamsal gerçek" orak sunulur. Hutbe monologdur ve soru sorulmaz, itiraz edilmez, tartışılmaz, kimse sesini çıkaramaz.

Hutbenin cami atmosferinde toplu dinlenilmesi, bireysel sorgulamayı azaltır ve kolektif duygu üretir. Şu tür ifadeler tanıdık gelir: "Bunu sorgulamak günah..." Bu aslında retorik bir kestirme yoludur çünkü tartışmayı kapatır, otoriteyi korur ve söylemlerin devamını sağlar.

Diyanet'in hükümete yakın söylemler üretmesi, siyasi kararların dini referanslarla sunulması ise siyasi iktidarı dini dokunulmazlık zırhıyla kaplar. Sonuçta siyasi bir kararı eleştirmek, dini bir kurumu eleştirmek haline gelir. Kimse, dini söylemle harmanlanmış siyasi kararları eleştiremez ve doğru olduğunu düşünmeye başlar.

Toplumun belirli kesimlerinin eleştirel söylemlere tepki verememesinin arkasında psikolojik, sosyolojik ve kurumsal birçok dinamikler yatmaktadır. Bireyler vazgeçilmez buldukları değerler ortamında gördükleri konuşmacıların yanlış, mantık dışı, hatalı düşüncelerini görememe, görmezden gelme, sessiz kalma eğilimi gösterirler. Ya da bunların yerleşik rutinler olup sıradanlaşmış, aşılamaz, tartışılamaz değer kalıpları olduğunu düşünürler. Kimse ses çıkarmayınca insanlar kendi görüşlerini diğer insanlarla eşleştirir, aidiyet duygusuyla eleştiriyi düşünmez bile.

***

Türkiye'de medyadaki popüler vaizlerin konuşmalarında tekrar eden yapılar vardır. Önce korku sarmalı yaratılır; kötü davranış örnekleri, cehennem azabı anlatılır, dinleyici varoluşsal kaygıya sokulur, suçluluk psikolojisi yaratılır. Ardından dini çözümleri, teselli ve ödülleri sunulur. Vaizlerin birçoğu, bireylere sıkıntılarından kurtulma, anlam arayışında doğru yolu gösterip çare vaat ederek dinsel bir umut ve motivasyon aşılarlar. Vaazlarda sıkça işlenen günahkarlık ve affedilme temaları, takipçilerde sürekli bir kaygı psikolojisi yaratırken, aynı zamanda tam itaat ettiklerinde elde ettikleri kurtarılmışlık ve değerlilik duygusunu vermeye çalışır. Popüler figürler, kişisel gelişim ile dini harmanlayarak sosyal medyada veya televizyonda takipçilerin kendi kararlarını almak yerine lidere sığınmasını, otoriteye biatı isterler. Bu da sorgulayıcı olmayan bireyin kendine yeterlilik güvenini zayıflatır.

"Milli ve manevi değerler" söylemi ile siyasi dile din eklemlenir ve bu ifade neredeyse sihirli bir kalkan işlevi görür. Neyin kapsandığı tanımlanmaz, eleştiri "değerlere saldırı" olarak çerçevelenir. İçerik değil, kimlik korunur.

Bilim ve akla vurgu yaparlar, akademik referansları araç olarak kullanırlar. Ama kaynak ve nesnel akılın görüşlerine kaynak vermezler. Bilimi ikna aracı olarak kullanırken bilimin yöntemini kullanmazlar.

Dini figürlere hatasızlık atfedilir, söyledikleri sözler şahsın değil dinin tartışılamaz kuralıymış gibi algılanır. Bu figürleri eleştirmenin dinden çıkma veya günaha girme korkusu yaratması eleştirel düşünceyi bastırır. Tarikat yapılarında şeyh ya da ileri gelenlerin sözü hiyerarşik konumlanma gereği argümansız geçerlidir çünkü onun manevi konumu vardır. "Şeyh efendi böyle buyurdu," cümlesi, tüm tartışmayı kapatır.

Bugüne değin dini bir konuşmacının "Halkın bir kesiminin benimsediği seküler değerleri alenen aşağılama" için eleştirildiği, ceza aldığı görülmemiştir. Seküler birinin düşünce özgürlüğü kapsamındaki düşüncelerini seslendirilmesi hemen cezai uygulamaları gündeme getirmiştir. Uygulamada yargı mekanizmaları, çoğunluğun inancını korumayı, azınlığın veya seküler kesimin ifade özgürlüğünü korumaktan daha öncelikli görebilmektedir.

Yargı, evrensel hukuk, düşünce özgürlüğü, evrensel ahlak gibi kuralları işletmez  ve dini referans alarak geleneksel hassasiyetlere göre davranırsa tarafsızlığını kaybeder. Siyasi gücü ve toplumsal çoğunluğu arkasına alan figürlerin söylemleri, kurumsal yapılar tarafından "dini alan içinde ve ifade özgürlüğü kapsamında" nitelendirilir, seküler veya eleştirel sesler siyasi ve dini otoriteyi tehdit eden bir unsur olarak algılanıp hızlıca cezalandırılınca hukuka olan güven azalır, çifte standart durumu ortaya çıkar. Toplumda neyin "eleştiri" neyin "hakaret" olduğu rasyonel kurallarla değil, kutsala atfedilen dokunulmazlık derecesiyle ölçüldüğünde adalet dengesini kaybeder. Dini bir figürün çağ dışı veya hak kısıtlayıcı söylemi dini bir referansa (hadis, ayet yorumu) dayandırıldığında yasal ve şifai bir koruma zırhı kazanır. Seküler kesime ön yargılı yaklaşımlar, eleştirel düşünen kitleler üzerinde bir "korku iklimi" ve otosansür yaratarak adaletsizliğin kanıksanmasına ve toplumsal ayrışmaya yol açar. Bu durum, hukukun üstünlüğü ilkesinin tam olarak yerleşmediği ve sekülerizm ilkesinin sadece devlet işlerinde değil, yargısal kararlarda da tarafsız uygulanmadığı toplumlarda kronik bir sorun olarak kalmaya devam eder.

Seküler bir kişiye 'mantıklı bir argüman sun, ikna et' denmez. "Sözlerini ve savunmanı zaten dinlemeyeceğim," hissi ile ötekileştirilir.

Aslında toplumun tamamı sessiz değildir; büyük bir kitle bu söylemlere sürekli tepki göstermektedir. Ancak bu tepkiler ana akım medyada ve güç odaklarında her zaman karşılık bulamamaktadır.

 (1) https://osmanlimirasi.net/index.php/omad/article/view/204

(2) https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/hutbe

Akil ALPARSLAN 2026

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -2-

Türk toplumunda ve Arapça bilmeyen diğer İslam ülkelerinde Kur’an’ın dili Arapça, kutsal olarak onaylanmış ve anlamı bilinmese bile okunması, kendi başına bir ibadet ve büyük bir sevap kaynağı olarak kabul edilmiştir. Burada bilgilenmekten daha çok ikna edici bir retorik ve kurumsallaşma söz konusudur. Ortak bir bilincin varoluş amacını yansıtırken, rasyonel değil yoğun duygusal, kültürel bir yönelim vardır. 

Kur'an okunmasına, okumanın öğrenilmesine verilen değer Türkiye’nin sosyo-kültürel ve dini yapısının en köklü dinamiklerinden biridir. İnançların, idealize edilmiş halleriyle toplumun yapısına yerleşmiş bir sosyal gerçekliktir.

Din psikolojisi ve sosyolojisi açısından bakıldığında yalnızca anlamı nedeniyle değil, seslendirilmesinin kutsallığı deneyimi, çocukluktaki koşullanma, aşırı değer atfedilmesi, kolektif kimlik, sembolik temsil, ritüel tekrar, otorite etkisi, gizem duygusu gibi mekanizmalar nedeniyle tarihsel süreçte güçlü etki yaratmıştır.

Dini kültür ögelerine "Manadan bağımsız" değer atfetme, "Mana" kadar etkilidir.

Türkiye'de ve İslam dünya çocukluktan itibaren Kur'an’ın içeriği değil, dokunulmazlığı öğretilir. Çocuk, Kur'an'ın ne dediğini anlamadan önce ona nasıl dokunacağını, onu nerede saklayacağını,  belden yukarıda tutacağını, alçak yerlere konulmayacağını, abdestsiz dokunulmayacağını, besmele ile ele alınması gerektiği, yere düştüğünde üç kez öpüp alnına koyacağını, Kur’an okunurken hareket etmeden dinlemesini öğrenir. Bu durum, zihinsel bir kavrayıştan önce bedensel bir itaat ve saygı refleksi üretir. Psikolojik ve sosyal koşullanmanı  yıllar boyunca tekrar edilen davranışlar sonucunda Kur'an, Allah’ın aktarmak istediği bilgisel bir kitap olmaktan çıkar, kutsal ve sembolik bir ilahi nesneye dönüşür. Çocukluk yaşlarında başlayan bu yoğun fiziksel ve davranışsal koşullanma, bireyin metinle kurduğu rasyonel bağı zayıflatırken, duygusal ve ritüele dayanan bağı maksimum seviyeye çıkarır.

Yani çocuk henüz metnin içeriğini bilmeden önce kitabın fiziksel varlığının ve dilinin kutsallığını öğrenmiş olur.

"Abdestsiz dokunursan çarpılırsın" veya "Belden aşağı tutarsan günah olur" gibi uyarılar, çocukta metne karşı derin bir sevgi ve merak uyandırmaktan ziyade, kutsal bir korku, çekinme ve tabu alanı yaratır. İstemeden de olsa saygısızlık yapmanın endişesini taşır. Böylesi toplumsal koşullanmaların sonraki kuşaklara aktarımı ile Kur’an’ın fiziksel varlığına otomatik ve kitlesel bir saygı üretilmiştir. Kur'an, ana işlevinden uzaklaştırılır, hayata yön veren, sorgulayan, adaleti ve ahlakı inşa eden bir rehber  ve bilgi kaynağı olmaktan çıkar; evi kazadan beladan koruyan, arabaların dikiz aynasına asılan, mezarlıklarda ölülere okunan metafizik bir kalkan, tılsımlı bir kitap haline gelir.

Kur’an’ın seslendirilmesi ve sadece dinlemek bile bir ibadet ve sevap kazanma aracına dönüşürken, ayetlerin ne anlama geldiği ve neyi emrettiği ikincil plana itilir. "Anlam" arka plana itildikçe, "form" kutsallaşır.

Kitabın içeriği bilinmediği için, kitleler Kur'an adına konuşan dini ve siyasi figürlere tamamen savunmasız hale gelir. Bir lider veya dini otorite Kur'an'ı havaya kaldırdığında veya bir ayet okuduğunda, toplumda çocukluktan beri kodlanmış olan o "Kitlesel otomatik saygı" mekanizması devreye girer. Kur’an liderin elinde kitleleri harekete geçiren ve istenen meşruiyet alanını yaratmak için bir araç olarak kullanılır. Eylemini, dini sembollerle gerekçelendirir ve sorgulanamaz alanı halk karşısında yaratır.

Toplum, Kur'an'ın getirdiği evrensel ilkeleri (adalet, liyakat, dürüstlük vb.) hayat tarzı haline getirmek yerine; ona fiziksel saygı göstererek (yüksek yere asarak, dokunmayarak, dekoratif kılıflar dikerek) dini sorumluluğunu yerine getirdiğine dair vicdani rahatlama yaşar.

İlginçtir ki, bu eleştiriyi günümüzde sadece seküler kesimden değil, İslam dünyasındaki modernist ve öze dönüşçü (öğretisel) İslam alimleri de sıklıkla yapmaktadır. Örneğin çağdaş İslam düşünürleri, bu durumu "Kur'an'ı hayatın içinden çıkarıp duvara asmak" veya "yaşayanlara değil, ölülere okunan bir kitap haline getirmek" diyerek sert bir şekilde eleştirirler.

Teolojik metin analizi halk tabanında her zaman karşılık bulmaz. Çünkü metnin anlaşılması zihinsel çaba, ahlaki irade, vicdani muhasebe, emirlere, tavsiyelere uyma, kendini sınırlama yani eylem gerektirir. Anlaşılmayan metin ise belirli bir istemde bulunmaz, içsel itkilere teşvik edici olabilir.  

Ana akım medyada dini konular haberleştirilirken kullanılan dil belirgin biçimde pasiftir, eleştiri olmaz, karşı görüş aranmaz. Dini medyada bu adım yapısal olarak yoktur ve farklı görüşlere asla yer verilmez.

Yetkili kişilerin görüşleri doğrudur, bireylerin görüşlerine yer verilmez. "Doğru yorum zaten yapılmıştır, senin yeniden düşünmene gerek yok," denmek istenir. Bu, bireyde bilgi arayışının düşünce yükünü azaltır ama aynı zamanda eleştirel düşünmeyi devre dışı bırakır. "Ne söylendiğinden çok, kimin, nasıl söylendiği" önem kazanır.

YouTube ve Instagram'da milyonlarca izlenmeye ulaşan dini içerikler arasında en çok paylaşılan videoların en çok bilgi verenler değil, en çok duygu üretenler olduğu görülür: Ağlayan hoca, titreyerek Kur'an okuyan hafız, "cehennem azabını" dramatik sesle anlatan vaiz, mekan akustiği ile boyut katılmış tınılar…

***

Kur’an kurslarında çocukların bu eğitimi alması, aileler için geleneksel ve manevi değerlere bağlılığın bir göstergesi ve bir gurur vesilesidir. Kuşaktan kuşağa aktarılan ve önemsenen bir kültürel bağlantıdır Kur’an kursuna çocuklarını göndermek. Yaz kuran kursları, yatılı kurslar veya cami eğitimleri, Türkiye'de çocukluk döneminin neredeyse ortaklaşa sosyal ritüeli haline gelmiştir. Ayrıca yetişkinler de yaş sınırına bakmaksızın bu şekilci eğitime katılmayı, inanç ve dini eğitimlerinde önemli bir aşama olarak görürler.

Eğitimlerin çok büyük bir kısmı harfleri tanımaya, sesleri doğru çıkarmaya ve fonetik uygunluğa, akıcı okumaya odaklanır. Kursa gidenlerin hemen hepsi kelime anlamını bilmez, zaten dili öğrenmek için değil alfabeyi öğrenip Kur’an’ı okuyabilmenin çabasındadırlar. Yani "Kur’an Arapçasını" doğru telaffuz etmeye gayret ederek ayetleri sadece seslendirmek onların ulaşmak istediği merhaledir.

Arapçanın Latin alfabesinde bulunmayan (boğaz harfleri, hırıltılı harfler ve kalın ünsüzler gibi) seslerini öğrenmek ve doğru telaffuz etmek, dilsel bir becerinin çok ötesinde duygusal ve psikolojik etkiler yaratır. Bazı sesler Türkçenin ses yapısına tamamen yabancıdır. Eğitim noktalarında bu telaffuz etmeyi başaran, harfleri doğru seslendiren kişide derin duygular uyanır. Kas hafızasını değiştirip bu sesleri doğru çıkarmayı başaran kişi, fiziksel ve zihinsel bir bariyeri aşmanın getirdiği büyük bir özgüven ile başarı, yetkinlik duygusu ve zorluğu yenme gururunu yaşar.

Kur'an kurslarında bu harfleri öğrenen kişiler için bu sesler sadece birer "harf" değildir; "ilahi kelamın aslına uygun sesleridir." Harfleri doğru telaffuz ettiğinde ibadetini ve duasını en kusursuz şekilde yerine getirdiğine inanır. Bu durum derin bir iç huzuru, kutsala yaklaşma, manevi hafifleme ve huşu uyandırır. Kurs ortamlarında hocanın veya diğer kişilerin "Aferin" takdiri, kişide ayrıcalıklı bir gruba ait olma ve onaylanma duygusunu kamçılar. Ortak bir kültürel ve dini mirası paylaşmanın verdiği kolektif bir mutluluk ve coşku yaşanır.

Kişi, anlamını tam olarak bilmese bile, yüzyıllardır atalarının okuduğu, İslam dünyasının ortak sesi olan o fonetik yapıyı birebir canlandırabildiğini hisseder. Bu da geçmişle ve geniş bir medeniyetle köklü tarihsel, manevi ve aşkın bir bağ kurma duygusu yaratır.

Bu durumda, Arapça metin sürekli okunur ve Arapça metin sürekli gizemini korumaya devam eder. Eğer herkes kendi diliyle doğrudan okuyor olsaydı, metin daha fazla tartışılan, eleştirilen ve yorumlanan bir metne dönüşebilirdi. Anlaşılmayan dil ise metni gündelik tartışmanın biraz dışında tutarak kutsallık duygusunu korumaya devam eder.

Kur'an okumayı sadece dini kurslarda öğrenmiş ve Arapça dil bilgisi (anlam, gramer) olmayan bir kişi, günümüz modern standart Arapça yazılmış bir coğrafya ya da Beethoven biyografisi kitabını kesinlikle kendi başına akıcı bir şekilde okuyamaz ve seslendiremez. Bu durumun önündeki en büyük engel, tamamen yazım tarzı (hareke eksikliği) ve okuma alışkanlıkları ile ilgilidir. Kurslarda Kur'an okumayı öğrenen kişiler, kelimelerin köklerini bilmedikleri için harflerin altına ve üstüne konulan harekelere (üstün, esre, ötre) ve tecvid (kurallara uygun, hatasız ve güzel okuma) işaretlerine bağımlıdır.

Modern Kitaplarda Hareke Yoktur. Günümüzde basılan Arapça coğrafya, tarih veya biyografi kitaplarında hareke kullanılmaz. Sadece harfler yan yana yazılır. Harekesiz bir metni okuyabilmek için o dildeki kelimelerin anlamını, fiil çekimlerini cümle yapısını ve konunun içeriğini bilmek gerekir. Arapça bilmeyen biri ise kelimeleri doğru seslendiremez.

Evet, bu kişi harekeli bir modern metin bulup okumaya çalışsa bile kesinlikle Kur'an'daki fonetik yapıyı ve ses benzeşimlerini (tecvid kurallarını) taklit etmeye çalışacaktır. Bunun nedeni ise Arap harflerini sadece Kur'an okurken gördüğü ve kas hafızası o yönde geliştiği için, iki harf yan yana geldiğinde otomatik olarak Kur'an'a özgü kuralları uygular. Tecvid, sadece Kur'an-ı Kerim'e özgü bir tilavet (hürmet ve estetik) sanatıdır. Günlük dildeki Modern Arapçada bu kurallar uygulanmaz. Kur'an kursundan çıkan birinin Beethoven'ın hayatını anlatırken kelimeleri genizden mırıldanarak veya yapay şekilde uzatarak okuması, bir İngiliz'in günlük gazeteyi Shakespeare dönemi tiyatro vurgularıyla veya kilise ilahisi tonuyla okumasına benzer ve sonuç komik ve hatalı olur.

Bir kurs öğrencisi günlük bir gazetedeki harfleri tanır, bazı kelimeleri tahmin edebilir ama sık duraksar, çok sayıda yanlış seslendirme yapar, akıcı okuyamaz. Bu durum biraz şuna benzer: Birinin Latin harflerini çok iyi bilmesi, onun Vietnamca ya da Avrupalı bir dili örneğin Fince bir metni akıcı okuyabileceği anlamına gelmez.

Osmanlıca’da da Kur'an'daki gibi üstün, esre, ötre bulunmaz. Kelimeleri cümlenin akışından çıkarmanız gerekir. Burada öğrencilik yıllarıma ait bir anektoda yer vermek isterim. Üniversitede Osmanlıca dersinde hocamız bir muziplik yaparak tahtaya bir kelime yazdı ve okumamızı istedi. Onbeş kişilik sınıfta çoğu hiç fikir belirtmezken sadece ben ve bir arkadaşım kelimenin okunuşunu biraz da çekinerek söyledik: "Gerizeka" yazıyor dedik. Hocamız güldü ve "Hayır," dedi. Bu cevabı vereceğimizi tahmin ediyordu aslında. Elindeki kitabı masamıza getirip "Şuradaki üç cümleyi okuyun," dedi. Biz paragrafı okurken arkadaşımın ve benim ağzımdan kelime aynı anda çıktı: "Girizgah." Hocamız ve hepimiz güldük çünkü iki kelimenin de Osmanlıca yazımı birbirine çok benziyordu, cümlenin içeriği ve akışı kelimeyi doğru okumamızı sağlamıştı.

Evet, çoğu zaman kişi bilinçsiz olarak Kur'an'da öğrendiği fonetik kalıpları başka Arapça metinlere taşır. Dolayısıyla Arapça onun için öncelikle bir anlam sistemi değil, bir ses sistemi olarak yerleşmiştir. Bu nedenle bazı kişiler Arapça bir bilim kitabını bile okurken, dinleyen biri ilk anda Kur'an okunuyor zannedebilir. Çünkü okuma tarzı, anlamdan çok Kur'an okuma tarzından ödünç alınmıştır.

Arapça bilmeyen birçok toplumda Kur'an ile kurulan ilişki anlamsal olmaktan çok, fonetik (ses temelli), estetik, ritüel bir ilişkiye dönüşmüştür. Türkiye'de birçok insan "Arapça okuyabiliyorum" dediğinde, çoğu zaman kastettiği şey Arap harflerini ve Kur'an metnini seslendirebildiğidir, yoksa modern Arapça metinleri anlayarak ve akıcı biçimde okuyabilmek değildir.

Arapça bilen birisi için Kur'an öncelikle bir hitap ve mesaj kaynağı iken, dili bilmeyen bir toplum için daha çok kutsal bir sembol ve işitsel bir bağdır.

Bu yüzden Arapça bilen bir kişi için Kur'an'ın retorik etkisi daha çok, "Bu ifade neden böyle kurulmuş, neden bu kelime kullanılmış, ne anlatılmak istenmiş, mesajın içeriği nedir," sorusuyla ilişkilidir. Türkiye'de ise etki çoğu zaman, "Bu kutsal bir metindir, kelimeleri ve sesleriyle de Allah’ın kelamıdır," ön kabulünden dolayı okunma sesini duymak, doğrudan ilahi güce maruz kalma hissi ile psikolojik ve kültürel uyarana dönüşür. Dinleyici, anlamı çözmeye çalışmak yerine doğrudan sesin yarattığı kutsallık ve huşu duygusuna teslim olur. Metin, entelektüel bir analiz nesnesi olmaktan ziyade şifa, bereket ve manevi korunma sağlayan ilahi bir sığınaktır.

Yani Arapça, toplumumuzda dini ritüellerde sadece bilgi aktaran bir araç değil, ilahi olanla bağ kuran kutsal bir dil olarak algılanır. Metnin ifade ediliş biçimi önemsenir, makamlı ve iyi okuyan hocalar halk arasında takdir görür ve tercih edilir ama okunan metnin içeriğinin ne olduğuna, mesajına ve anlamına dair sorgu ve merak olmaz. Akil ALPARSLAN 2026

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -1-

Doğduğum kasabada çok yıllar önce bir ev ziyaretinde rafta duran kitaplar dikkatimi çekmişti. Onları incelerken birinin Arap harfleriyle basılmış Osmanlıca-Türkçe sözlük olduğunu gördüm. Bazı kelimelerin anlamlarına baktım ve birkaç sayfasının da fotokopisini almak istediğimi söyledim. Kasaba merkezindeki kırtasiye dükkanına gittiğimde, görevliye işaretlediğim sayfaları gösterdim. Yeşil bez ciltli, kapağında kabartmalı çok küçük desenleri olan kitap, Arapça harfleriyle yanımda duran adamın dikkatini çok çekmiş olacak ki, görevlinin elinden kitabı izin istemeden aldı. Sözlüğü eline alırken de herkesi duyacağı şekilde derin bir "Besmele" çekti ve Kur’an olduğunu düşünerek özel ilgi gösterdi. Bu arada sorgulayıcı bakışını da hissettim: "Kur’an fotokopisi çekilmeyecek kadar kutsaldır, neden fotokopisini çekerek sıradanlaştırıyorsun," der gibiydi. Kitabı açtı, sayfalarını çevirdi ama Kur’an’ın sayfa düzenine benzemediğini fark edince kafası karıştı; her sayfa iki sütuna ayrılmıştı, maddeler halinde yazılmıştı, hiçbir süslemesi yoktu ve sıradan bir kağıda basılmıştı. Adam sadece sayfa mizanpajının farklılığı ile "Bu Kur’an’a benzemiyor," diyebildi. "O bir Osmanlıca sözlük," dedim ve adamın elinden alıp görevliye verdim. "Ben de zannettim…" dedi ve çıktı gitti.

Bu olay, konumuzu ve yazı dizisinin ana fikrini oluşturuyor ve şöyle soruyoruz: "Türkiye'de ve İslam dünyasının genelinde Kur'an, içerik ve anlamdan bağımsız olarak neden büyüleyici ve keramet dolu bir nesne olarak algılanıyor? Neden anlaşılmayan bir dil bu kadar güçlü etki yaratıyor? Kur’an, neden fiziksel varlığı ilahi anlamların bütünleştiği ve bir araya geldiği simgesel bir güce sahip olduğuna inanılıyor? Anlamadan etkilenmenin psikolojik ve sosyal gerekçeleri nelerdir?"

***

Kur'an’ın İslam dünyasında ve Türkiye’de sadece okunacak bir metin değil, aynı zamanda fiziksel varlığı ile kutsallık ve mucize nesnesi olarak algılanması, din sosyolojisi, psikoloji ve antropoloji disiplinleriyle açıklanan çok boyutlu bir olgudur. Anlamı doğrudan kavranmayan bir dilin bu denli güçlü bir etki yaratmasının ve fiziksel varlığının ilahi güçle özdeşleştirilmesinin temel nedeni yalnızca anlam yoluyla değil, semboller, ritüeller, değerler, gelenekler, otorite, sezgi, inanç, hayal etme, çağrışım ve kolektif duygular yoluyla oluşan çok eski, yaygın evrensel davranışsal, duygusal, zihinsel eğilimlerdir.

İslam inancına göre Kur'an özü itibarıyla okunması, anlaşılması, üzerinde düşünülmesi ve hayata geçirilmesi gereken ilahi bir hitaptır. İlk vahyin "Oku" emriyle başlaması da bilgi, kavrayış ve bilinçli yöneliş vurgusu olarak yorumlanmıştır. Ancak tarihsel ve kültürel süreç içerisinde Kur'an'ın fiziksel varlığı ve dili ile taşıdığı mesaj arasında zamanla bir ilgi kayması yaşanmıştır. Kur’an’ın fiziksel varlığının, ilahi gücün toplandığı "tılsımlı" bir kitap olarak kabul edilmesi ile ekstra güçlerle donatılması durumu ortaya çıkmıştır.

Ana akım ilahiyat, Kur'an’ın bir "tılsımlı ve mucizevi nesne" haline getirilmesini eleştirir. Kitabın asıl amacının hidayet, rehberlik ve tefekkür (derin düşünmek) olduğu vurgulanır. Mesajı terk edip sadece kağıdına kutsallık atfetmenin, Kur'an'ın indiriliş amacına aykırı olduğu savunulur.

Bazı tasavvufi ve geleneksel yorumlarda ise, Kur'an'ın yazısına ve fiziki varlığına gösterilen bu saygıyı, Allah'ın sembollerine ve Allah’a hürmet olarak görür. Aşırıya kaçıp şirk boyutuna varmadığı sürece, varlığından bereket umulmasını psikolojik bir ihtiyaç ve dindarlık göstergesi olarak kabul ederler.

Bu nedenle bazı Müslüman düşünürler tarih boyunca şu eleştiriyi dile getirmiştir: Kur'an'ın asıl amacı, onun raflarda korunması veya ritüel bir nesne olarak yüceltilmesi değil, okunması, anlaşılması ve yaşanmasıdır. Onlara göre kitabın maddi varlığına gösterilen saygı anlamlı olmakla birlikte, bu saygının kitabın içerdiği Allah’ın buyruklarının, ahlaki ve düşünsel çağrının önüne geçmemesi gerekir.

Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk, Türkiye'de bu düşüncede olan en önemli öncülerinden biridir. Öztürk, İslam Nasıl Yozlaştırıldı ve Kur'an'daki İslam gibi eserlerinde, İslam toplumlarının en büyük sorununun "şekilcilik ve özden uzaklaşma," olduğunu savunmuştur: "Kur'an bir ‘hayat kılavuzu’ olarak okunmalıdır, ritüel nesnesi olarak değil. Dinin dili akıl ve bilim olmalıdır. Arap gelenekleri ve Emevi kültürü İslamiyet’ten ayrıştırılmalıdır." 

Öztürk’e göre Kur'an, duvara asılmak, mezarlıklarda anlamı bilinmeden okunmak veya fiziksel bir nesne olarak kutsanmak için gönderilmemiştir. "Anlamadan Okuma" geleneği ile Kur'an'ın bir "Sevap kaynağı" gibi görüldüğünü, manası üzerine düşünülmeden sadece seslendirilmesinin İslam'ın özüne aykırı olduğunu belirtir. Şekilcilik ile Kur'an'ın fiziksel kağıdına, cildine gösterilen aşırı ve hürmetkar yaklaşımın, onun amacı adalet, akıl ve ahlak mesajının önüne geçmesini sert bir dille eleştirir. Ona göre asıl saygı, kitabı yüksek bir yere asmak değil, içindeki emirleri hayata geçirmektir. Öztürk, İslam dünyasındaki geri kalmışlığın temel nedenlerinden birini "Arap kültürünün ve dilinin dinin kendisi haline getirilmesi" olarak görür. Arapçanın kutsal bir dil olmadığını, dilin kendisinin aşkın veya kutsal olmadığını, sadece bir iletişim aracı olduğunu vurgular. Kur'an'ın Arapça olmasının nedeninin, ilk hitap ettiği toplumun dili olmasından kaynaklandığını savunur (Fussilet Suresi 44. ayetin referansıyla). Öztürk, insanların dini kendi dillerinde öğrenmesi gerektiğini savunmuştur. Statükoyu korumayı amaçlayan muhafazakar din anlayışını "akıl dışı" ve devrimci olan Kur'an ruhuna aykırı bulmuştur.

***

Sosyoloji açısından bakıldığında burada işleyen mekanizmanın, kutsal kabul edilen anlamların zamanla onları temsil eden fiziksel nesnelere aktarılmasıdır. Sonuçta insanlar yalnızca metnin mesajına değil, mesajı özdeşleştirdiği somut taşıyıcısına da saygı göstermeye başlıyorlar.

İnsanlar çoğu zaman soyut fikirlere doğrudan bağlanmakta zorlanırlar,  bu nedenle soyut anlamlar somut sembollerde yoğunlaşıyor. Kur'an etrafındaki "anlamak mı, yoksa kutsal nesne olarak saygı göstermek mi," tartışması aslında daha genel insanlık tarihinin bir parçasıdır. Öncelikle İnsanlar, soyut bir inanç yerine gözle görebildikleri ve dokunabildikleri somut bir nesne üzerinden ilahi koruma altında hissetmeyi yeğlerler. Kutsal kitaplar duyusal ve gerçek olarak algılanan nesnelerdir. Böylece kutsal kitapların somut varlığı yani kağıdı, süslemeleri, mürekkebi, cildi ve seslendirilmesi içerdiği anlamlardan bağımsız olarak saygı gören, korunması gereken ve toplumsal algılarda manevi güç taşıyan semboller haline gelmiştir. Bu durum yalnızca İslam'a özgü olmayıp, birçok dinde kutsal metinlerin ve sembollerin zamanla metnin içeriğinden bağımsız bir kutsallık kazanması şeklinde gözlemlenen yaygın bir olgudur.

Antropolojik olarak insanlık, kutsal gücü somutlaştırma, yanında ve yakınında hissetme eğilimindedir. Sonuçta, kutsal olanı maddileştirme, ona dokunarak kutsanma isteği ve fiziksel varlığından koruma talep etme eğilimi, insanlığın evrensel dinsel davranış kalıplarından biridir. İnsan zihni boşlukları sevmez ve karşısındaki belirsizliği yapılandırılmış bir bilgiye ve anlama dönüştürmek ister. Soyut  olguyu düşünmeye çalışmak, zihin için tarifsiz bir sonsuzluğa bakmak gibidir dolayısıyla zihin tutunacak bir yer bulamaz. İnsan psikolojisi, korunma, güven, sevgi ve bağlılık hissetmek için karşısında bağ kurabileceği somutlaştırmalar arar. Tanrı’ya sarılamazsınız ama kutsal kitaplara sarılabilir, Hacerü'l-Esved taşına dokunuşu hissedebilirsiniz. Bu da Tanrı'yı insan için "ulaşılabilir" ve "ilişki kurulabilir" yapar.

 

Kur'an’ın, İncil’in, Tevrat’ın fiziksel varlığı, ilahi olanın yeryüzündeki nesnel temsili, kutsallığın tek bir fiziksel nesnede somutlaşmış hali olarak algılanmaktadır. Bu da, içeriği tam olarak bilinmese bile, ona yönelik derin saygı ve duygusal bağlılığın oluşmasını açıklayan temel nedenlerden biridir. Çünkü halk dindarlığı, soyut teoriler yerine somut, dokunulabilir ve hayatı doğrudan koruyan nesnelere yönelir.

***

Arapça okuma-yazma oranının düşük olan ve dilin anlaşılamadığı toplumlarda, kitabın içeriğinden ziyade fiziksel varlığına kutsallık atfedilmesi daha fazla gözlenmektedir. Anlam yerine mucize ve tılsım içerdiğine inanılan varlığına tutkuyla odaklanma söz konusudur. İlahi kelamın metinlerine duyulan aşırı saygı, zamanla onu dokunulmaz ve insan üstü bir koruyucu nesne statüsüne yükseltmiştir.

Türkiye'de insanların büyük çoğunluğu Kur'an Arapçasını doğrudan anlayamaz. Arapça anlaşılsın veya anlaşılmasın ama kutsal olarak kabul edildiği için çok kıymetli bir olgu olarak konumlanmıştır. Kur'an, doğumda, ölümde, cenazede, kandillerde, camilerde, ramazanda, dini içerikli eğitimde ve kurslarda, medyada, çocukların yetiştirilmesinde, aile içinde sürekli duyulur. Bu durumda metin sadece bir metin olmaktan çıkar, ilahi bağlantıları ile kutsal konuma yerleşir. Hayatın hem acılı, hem de sevinçli anlarına anlam katan işitsel, görsel, duygusal bağlantılar yaratır. Yas, kutlama veya yeni başlangıçlar gibi kriz anlarında kolayca ulaşılabilecek, kutsallığın atmosferine hemen dahil olunacak ritüelleri ve çağrışımları fiziksel varlığıyla hemen oluşturur.

***

Burada ilginç bir psikolojik unsur vardır. Bir metin tam anlaşılmadığında iki farklı sonuç ortaya çıkar; ya önemsiz bulunur ya da tersi derin ve gizemli algılanır. İkinci durum özellikle dinlerde ve inanç sistemlerinde sık görülür. Kutsal kitapların metni herkes tarafından kolayca anlaşılabiliyorsa, sıradan bir metin gibi algılanabilir ama anlaşılmayan dil gizem üretir, bilinmeyene karşı saygıyı artırır.

Bu mekanizma yalnızca İslam'da değil, Latince, İbranice dualarda, ayinlerde, metinlerde de görülmüştür. Orta Çağ Avrupa'sında halkın çoğu Latince bilmezdi ama kilise ayinlerinden çok etkilenirlerdi. Hindu geleneklerinde Sanskritçe mantraların anlamını bilmeyen milyonlarca kişi bunları kutsal kabul eder. Budizm'de de benzer durumlar görülür. İnsanlar, inançlarının derinliği, iç sesleri ve manevi arzularıyla fiziksel sembollere daha büyük anlamlar yüklerler.

Dini sistemlerdeki anlaşılmazlık retorik etkiyi azaltmaz aksine gizem hissi oluşturarak artırır. Kur’an’ın yapısında, ses estetiği, iç kafiye, ses tekrarları, ritmik duraklar, vurgular, fonetik uyumlar bulunur. Bu nedenle okuma sırasında Arapça bilmeyen biri bile sertlik, uyarı, merhamet, ihtişam gibi duygusal tonları hissedebilir. Doğrudan duyusal sistemler etkilenir ve huşu, korku, hayranlık, teslimiyet, duygularını uyandır. Anlamını bilinmediği halde kültürel ve inanç sempatisi olan her kişi Kur'an’ı derin bir manevi teslimiyet, kutsallık algısı ve iman psikolojisi eşliğinde dinler. Bu nedenle birçok kişi, "Ne söylendiğini anlamadım ama çok etkilendim," diyebilir. Fakat bu durumda hissedilen şey çoğunlukla "anlam" değil, "ses estetiği" ile hissedilen etkileşimin yarattığı bireysel ya da kolektif hassas atmosferdir. Kur'an’ın şiirsel yapısı, ses ve ritmin büyüsü, tecvid kuralları (hatasız ve güzel okuma), anlamı bilinmese dahi kültürel bir yatkınlık ve kolektif değer birliği olan insanların beyninde yatıştırıcı bir mistik müzikal etki yaratır. Burada etkin olan şey anlamdan çok, duyusal deneyime konu olan algıların kutsal olduğuna inanmak ve kendini kaptırmaktır. İnsan beyni, dili yalnızca bilgi olarak işlemez, inanç, otorite, gelenek ve alışkanlıklar ile kutsala dönüştürür.

***

Dinler tarihinde görüyoruz ki kutsal metinler, ilahiler, sesler, semboller veya nesneler sadece içerikleriyle değil, fiziksel varlıklarıyla da birer güç, koruma ve mucize kaynağı olarak algılanıyorlar.

Haçın Hristiyanlıktaki kullanımı fiziksel ve koruyucu algısıyla çok ilgilidir; nazardan, kazadan veya şerden korunmak için taşınır ya da duvara asılır. Mekanları kutsamak, kötülüğü ve şeytanı uzak tutmak için evlerin girişine veya boyuna asılır. Tarih boyunca ve günümüzde haçın hastaları iyileştirdiğine, mucizeler yarattığına ve kişiyi kutsadığına inanılır. Sadece haç sembolü değil, haç çıkarma eyleminin kendisi de fiziksel bir koruma kalkanı olarak görülür.

İslam'daki gibi Hristiyanlıkta da "Kutsal Emanetler" fiziksel varlığıyla mucize ve bereket getiren nesneler olarak kabul edilir.

Özellikle Ortodoks dünyasında kutsal kişiliklerin ve olayların resimleri (ikonalar) sadece sanatsal değil, ilahi enerjinin dünyaya açılan pencereleri olarak kabul edilir. İkonaların şifa dağıttığı inancı yaygındır.

Yahudilikte içinde Tevrat'tan ayetler yazılı olan küçük rulolar, evlerin kapı pervazına asılır. Yahudiler eve girip çıkarken buna dokunup öperler ve evi koruduğuna inanırlar. Kudüs'teki Ağlama Duvarı arasına sıkıştırılan kağıtlar geleneksel olarak Tanrı'ya yazılan kişisel dua ve temenni mesajlarının yanında Tevrat’tan da ayetleri içerir.

Hinduizm’de Tanrıların heykelleri sadece birer sembol değildir; yapılan ritüellerle Tanrı’nın o heykelin içinde bizzat göründüğüne inanılır. Hinduizm’de heykeller, doğrudan Tanrı'nın kendisi değil, Tanrı'nın görünmeyen enerjisinin somut birer yansıması ve aracıdır. Sonsuz bir Tanrı'ya (Brahman) zihnen odaklanmak zordur. Heykeller, inananların ibadet sırasında zihinlerini sabitlemelerini sağlayan görsel birer araç işlevi görür. Geometrik kutsal çizimler ve tılsımlar, mekanları kötü enerjiden korumak için duvara asılır veya taşınır.

Budizm’de üzerinde kutsal mantralar yazılı silindirler çevrildiğinde, o metinler hiç okunmasa bile fiziksel olarak dönmesiyle dünyaya pozitif enerji ve sevap yayıldığına inanılır.

***

İnsan psikolojisi, tam olarak çözemediği, hayatın travmalarından ve belirsizliğinden kaçmak, düzen hissini yaşamak  için "yüce" olduğunu kabul ettiği gizemli fenomenleri somutlaştırarak huşu, saygı, bağlantı, güven ve hayranlık hisseder. Akil ALPARSLAN 2026

ALTERNATİF VE UYUMLU YAŞAM FORMLARI

ALTERNATİF VE UYUMLU YAŞAM FORMLARI

Tanrı’nın mutlak kudreti ve yaratım serbestisi çerçevesinde, korku, ceza, özgür irade ve imtihan gibi dünyevi kavramların tamamen dışında bir varlık boyutunun mantıksal olarak mümkün olup olmadığını sorguluyoruz. Bu, metafizik düşünce deneyi ve cevabını, Tanrı’nın doğasına ve yaratım amacına bağlı olarak ele alacağız.

Bizler dünyadaki elementlerin dünya şartlarına uygun tepkimeleri ile oluştuk ve Dünya üzerindeki tüm yaşam, gezegenimizin ilk dönemlerindeki fiziksel şartların ve kimyasal elementlerin etkileşiminin doğrudan bir sonucudur. Yaşam, karbon elementinin benzersiz bağ kurma yeteneğine dayanır. Karbon, aynı anda dört farklı atomla kararlı bağlar kurarak karmaşık organik molekülleri (DNA, proteinler) oluşturabilir. Erken Dünya'nın sıcaklığı, atmosfer basıncı ve sıvı haldeki su, bu karbon bileşiklerinin birbirleriyle reaksiyona girmesi için mükemmel bir "laboratuvar" ortamı sağlamıştır. (1)

Evrenin yasaları ve Dünya'nın çevre şartları tam olarak bizim var olabileceğimiz hassas dengeyi sağlayabildiği için biz buradayız ve aklımızla da bunu sorgulayabiliyoruz. Şartlar biraz daha farklı olsaydı, ya hiç var olamazdık, ya da farklı şartlara uyum sağlayan bambaşka element tabanlı canlılar olurduk. Dünya oluştuktan sonra, bu elementler gezegenin yer çekimi ve sıcaklık şartlarında milyarlarca yıl boyunca karmaşık reaksiyonlar vererek en sonunda yaşam dediğimiz sürece ve sonra bilince dönüşmüştür.

Yani bizler evrenden kopuk varlıklar değiliz, evrenin kendi içindeki etkileşimlerle, kendi şartlarında ürettiği, kendini ve çevreyi gözlemleyen parçalarıyız. Bir gecede varolmadık, milyarlarca süren bir gelişimin formlarıyız.

Bizler sadece Dünya'daki "karbon ve su tabanlı" yaşamı bildiğimiz için alternatif formları hayal etmekte zorlanırız.

Eğer evrende hiçbir canlı olmasaydı, evrenin bir "anlamı" olduğunu söylemek ilgi, bilgi ve bilinç alanımızın dışında kalırdı. Felsefi açıdan bakıldığında, "anlam" kavramı bilgiyi işleyen, değerlendiren ve hisseden bir bilinci gerektirir. Çünkü anlam, nesnelerin kendisinde değil, onu gözlemleyen insani zihninin bir yaklaşımı ve çıkarımıdır. Canlılar olmasa bile evren, entropisi, fizik kurallarıyla, yıldızlarıyla, atomlarıyla ve zamanı ile var olmaya devam ederdi. Evreni gözlemleyecek ya da varlığını sorgulayacak bilinç olmadığından, neden, kim tarafından, nasıl yaratıldığı tartışılmazdı; eğer bir yaratıcı varsa evreni ile başbaşa kalırdı. Tanrı, insanları yaratmadığı için eksiklik hisseder miydi, ya da insansız bir evrende ne yapardı, bunu bilemeyiz? Tanrı’nın var olduğunu düşünüyor olsak bile insanlı bir evrende şu anda ne hissettiğini bilemediğimiz gibi.

Soru: Zorunlu bir yaratılış düzeni mi var, Tanrı başka türlü de yaratabilir miydi? Bu soruyu biyolojik, kimyasal, fiziksel perspektiften sormasak da, sonuçta sorgulayacağımız şeyler bu dünyaya özgü ya da bambaşka maddi yapıların ve güçlerinin etkileşimine dayanıyor.

Dünya dışı alternatif yaratılış:

Başka yerlerde, başka canlılar, başka formlarda var olabilir mi? Teorik olarak, evet. Ama bizim onları bilme, tanıma şansımız hiç olmayabilir. Evrenin büyüklüğü ve mesafe tek başına yeterli sebep gibi dursa da maddenin, enerjinin ve zamanın farklı hallerindeki boyutlarla temas kurmak mümkün olmayabilir.

Dünyada alternatif yaratılış:

Düşünüldüğünde, başka maddi olasılıklar dünyası tasavvur edilebilir görünüyor. Burada tecrübe ettiğimiz dünyadan edindiğimiz insani ve düşünsel kavramlarla şekillenmiş bir dünyayı hayal ediyoruz.

Eğer zeki ve bilinç sahibi varlıklar olsalardı: Bilgiyi doğrudan kavrayabilen, bilginin anında tüm varlıklara iletildiği ortak bilişsel ağlarla bağlantılı, yanılgı üretmeyen bilinç sahibi, korku ve eksiklik olmadan öğrenen üstün zihinli, ahlaki çatışma yerine uyumla işleyen sosyal olgunluk alanına sahip varlıklar... Teorik olarak, enerjini kendisi üreten, kendini biyolojik olarak yenileyen, birbirini yok etmeyen yaşam formları…

Böyle hayali bir sistemde bilinçler birleşebilir, deneyimler aktarılabilir, öğrenme kayıpsız, varlıklar "uyumlu" olabilir miydi? Bu durumda "acıyla seçilim" yerine "bilgiyle gelişim" olur muydu? Canlı, bedensel, ruhsal işkence benzeri acılar ve gerilimler yaşamadan, sadece acıya dair "bilgi sinyali" alabilir,  acı çekerek öğrenme yerine, doğrudan idrak ederek, farkındalıkla öğrenme gerçekleşebilir miydi? Ölüm yerine aşamalı yükselmeler sayesinde öncekinden daha farklı ve zengin bir boyuta geçiş sağlanabilir miydi? Bir anlamda biyolojik ölüm yerine boyutlar arası dönüşüm mümkün olabilir miydi?

Elbette bu özelliklere ve niteliklere sahip varlıkların evrimleşeceği bambaşka biyolojik, fiziksel ortamlara sahip olması gerekirdi. Tanrı, neden bu koşulları seçti, insanları başka bir varlık anlayışında kendine daha sadık, insanlar için de daha "iyi" koşullar sağlayabilir miydi? Kutsal metinler insanı belirli zaafları (nankörlük, hırs gibi) ve erdemleri (vicdan, adalet, merhamet gibi) olan sabit bir özle tanımlar. Dinler, bu doğayı yok etmeyi veya dönüştürmeyi değil, insanın özünü kabul ile onu terbiye etmeyi, ahlaklı yapmayı hedefler.

Cevapsız soruların olmadığı, hakikatin doğrudan algılayabildiği, kulların Tanrı’yı gerçekten yanında hissettiği bir düzeni tasarlamak mümkün değil miydi?

"Anlam" neden kaygı üzerinden oluşuyor?

Yaşam travmalarla iç içedir ve pekçok zorluğa katlanmak ve pekçok zorluğu kabullenmek gerekir. Tanrı’yı tanımak için mutlaka bu travmatik varoluş ortamında korku duyması, gerilim, endişe yaşaması mı gerekir? Bu bağlamda, Tanrı, neden varoluşu acı, korku ile insanın eksikliklerine vurgu yaparak, ödül-ceza ile sürekli uyararak, terbiye etmeye çalışarak, belirsizlik ve ahlaki risk taşıyan, sorumluluk almakta zorlanan insanlardan oluşan bir dünya yaratma yoluna gitmiştir?

Bu noktada korku kavramını da tanımlamak yerinde olur. Korku duygusu, kaynağına ve tetiklenme biçimine göre biyolojik, Tanrısal, psikolojik, sosyal, ahlaki, varoluşsal, kültürel, siyasi, bilinçdışı, bilinmeyen olmak üzere türlere ayrılır. Bu kategoriler sıklıkla birbiriyle örtüşür.

İnsanın evrimsel süreçlerinden toplumsal normlarına kadar farklı alanlarda şekillenen bu korku türleri, hayatta kalmamızı ve yaşamsal düzeni sağlamamızı kolaylaştırır. Evrim açısından korku, dehşet, acı, ahlaki bir sorun değildir ve hayatta kalmaya dair eylemlere yönelten bir davranış düzenleme mekanizmasıdır. Bu nedenle bugünkü biyolojik evrim mantığında korku, rekabet, ölüm, endişe, av ve avcı ilişkisi, kaynak kıtlığı ya da bolluğu neredeyse sistemin temelidir. Bildiğimiz Darwinci evrim içinde tamamen korkusuz ve acısız bir yaşam mümkün değildir.

İşte asıl felsefi tartışma burada başlıyor. "Tamam, mevcut biyolojik evrim travma ve acı üretiyor. Ama neden yalnızca böyle bir evrim mümkün olmuştur?" Daha temel soru: "Eğer Tanrı, her şeye kadirse, her şeyi biliyorsa, mutlak iyiyse, o halde neden acıya açık, bedenleri ve psikolojileri kırılgan, varoluşsal kaygılar içinde, tabiat karşısında zayıf, korku ile yönlendirilmiş, herkesin katlanamayacağı zorlusüreçler arasında ölüm ve yok oluş yaşayarak anlam arayan bir bilinç mimarisini seçmiştir? Tanrı neden acıyı ve ontolojik kırılganlığı zorunlu kılınan bir varlık ile böylesi bir sistemi tercih etmiştir?

Cennet mümkünse…

Bir varlığın yaşam ortamı, travmatik hayatta kalma refleksleriyle kurulmamışsa,  muhtemelen "acı çekmeden anlam üretmenin" tamamen doğal olduğu bir bilinç durumunda yaşayabilirdi.

Tanrı cennette insanı hem özgür, günahsız, kötülüğün, sorumluluğun ve suçluluğun olmadığı, hem de haz ortamında yaratıyor iddiasındaysa, bu şimdiden farklı boyutların varlığının mümkün olduğunu göstermez mi? Herkes bilir ki cennet ve cehennem kavramı dinsel anlatıda zaten olduğu düşünülen metafizik boyutlardır. Ama kimsenin deneyimleyemediği bu mekanlar dünyadaki çileli bir sürecin sonrasındadır.

Cennette özgürlük vardır ama kötülük arzusu yoktur. Eğer, "başka türlü bilinç", "başka türlü yasa", "acı üretmeyen özgürlük", "çatışmasız varoluş" mümkünse ki cennet anlatısı bunu varsayıyor, o halde, acı, korku, ölüm, biyolojik rekabet ve trajedinin zorunlu olduğu iddiası zayıflar. Çünkü cennet fikri zaten alternatif bir varoluş modelinin teorik olarak mümkün olduğunu kabul etmiş olur. Cennet tasviri, "başka türlü bir bilinç ve dünya mümkündür" kavramını öncül olarak onaylamış olur. Bu da şu soruyu açık bırakıyor, "Eğer acısız, tereddütsüz özgürlük mümkünse, neden başlangıç modeli bu olmadı?"

Burada mesele sadece "ölümden sonra ödül" değil, metafizik olarak soru şudur: "Tanrı neden bilinçli varlığı en başta travma, eksiklik, korku ve hayatta kalma mücadelesi içeren bir evrende başlattı? İnsanın varlığı ile ahlaki kötülük gerçekten zorunlu olarak bağlıysa, üstelik doğanın insandan bağımsız felaketleri, anormallikleri, acı veren durumları varsa, neden başlangıçtan itibaren cennet benzeri bir varoluş yaratılmadı?

Teologların buna verdiği cevap aynıdır: "Dünya bir test, oluş, olgunlaşma alanıdır. İnsan doğrudan cennette yaratılırsa erdem, deneyim, bilinç gelişimi, seçim ve ahlaki olgunlaşma gerçekleşmez," denir. Yani cennet "hak edilmiş" gizemli bir son durumdur.

Dinlerin kurumsal ve toplumsal yapısı, genellikle ödül-ceza, imtihan ve kurallara itaat döngüsü, hak etmek üzerine inşa edildiğini görüyoruz. Bu kavramlar hayatın tek gayesiymiş gibi sunuluyor, cenneti kimse hak etmeden gidemiyor. Ölü doğan bebek cennete gittiğinde, "İyi ki ölü doğdum ve cenneti hak ettim, dünyanın çilesini yaşamadım," diyecek ve Tanrı’ya şöyle soracak mı: "Ben neden istisna oldum?" Çünkü bazı varlıklar görünüşe göre o süreç olmadan da "nihai kurtuluşa," ulaşmaktadır. "Tanrı’nın merhametinin nasıl tecelli edeceğini kim bilebilir," diye teist kendi cevabını vermeye hazırdır.

Fakat felsefi açıdan problem çözülmez. Çünkü mesele artık şuna dönüşür: "Demek ki teorik olarak acısız biçimde de cennete ulaşmak mümkün."

Bu durumda "neden herkes böyle yaratılmadı?" sorusu yeniden ortaya çıkar. "İyi ki dünyanın varoluş sıkıntılarını yaşamadan cennete gittim," diyen bebeğin ifadesi yine aynı  paradoksa gider. Eğer dünya gerçekten kaçınılmaz bir eğitim ve imtihan alanıysa, dünyayı hiç deneyimlemeden cennete gitmek bir eksiklik sayılmalıydı. Oysa çoğu inanç sisteminde bu durumdakiler "eksik cennetlik" olarak kabul edilmez, "merhamet" ile ödüllendirilirler.

Evrenin ve dünyamızın maddi oluşum ve gelişim aşamaları Tanrı’nın seçimiyse, insan da Tanrı’nın seçimidir. Evet, teist geleneklerin çoğu bunu, yaratıcıyı tanımak, onu yüceltmek, ibadet etmek, imtihana tabi olmak, iradesini kullanmak, cenneti haketmek gibi kavramlar ile açıklamaya çalışır.

Gerçi her inanç sistemi cenneti kendi döneminin ve coğrafyasının en büyük "özlemleri" üzerinden şekillendirmiştir. Cennet tasviri  kültürel bağlamlarla belirlenir ve insanoğlu, bilmediği ve deneyimlemediği "öte alem" soyutlamasını ancak bildiği, özlediği ve değer verdiği somut dünyasal unsurlarla anlamlandırabilir. Ortadoğu halklarının ihtiyacı  olan şeylerin tasviridir: Bol su, kalıcı barış, adalet, şarap, bereket, sonsuz haz, huriler, sonsuz huzur, kıtlığın asla olmadığı, bol meyveler, yeşil bahçeler, maddi ağırlıkların, kederin olmadığı gerçeküstü bir mekan. Cennet tasvirlerinin kültürel bağlamdan beslenmesi ve onun bir uzantısı olarak şekillenmesi kaçınılmaz bir zorunluluktur.

Özgürlük ve sınırlılık…

Özgürlük deyince neden akla yanlış seçimler, yoldan çıkma, söz dinlememek gibi kavramlar akla geliyor. "Özgürlük, yalnızca zararlı seçimler üretme kapasitesiyle birlikte mümkün olur," demek doğru değil. Daha yüksek bilinç düzeyinde, kendini denetleme mekanizmalarıyla üst amaçlara evrilebildiği özgürlük düşünülemesin?

Teologlara göre: Dünya bir "hedonist tatmin" yeri değil, ruhun şekillendiği bir süreçtir. Acı ve direniş olmadan karakter, erdem, derinlik gelişemez. İyiliğin anlamlı olabilmesi için kötülük ihtimali gerekir. İnsan sınırlı olduğu için gelişmek, olgunlaşmak için bu koşullarda yaratılmıştır. Bu dünya "eksik ama gerekli" bir süreçtir.

Bunlar klasik savunulardır. Özgür irade savunusu iyilik ve kötülük arasında seçim yapma ve mükafatları haketme ile açıklamaya çalışır, ama neden böyle bir ontolojik sistemin seçildiğini tam açıklayamaz.

Teologlar şu mantık zincirini kurar: "Mutlak tamlık yalnızca Tanrı’ya aittir. Yaratılmış olan zorunlu olarak sınırlıdır. Sınırlılık ise bilgisizlik, ihtiyaç, kaygı, sonluluk, hata yapabilme gibi durumları beraberinde getirir.  Yaratılan her şey ise tanımı gereği "sonlu" ve "eksik"tir. Kaygı ve korkunun hiç olmadığı bir varlık seviyesi, yaratılanın (insanın) Tanrı ile aynı mertebede olması demektir. Yani insanın ‘eksikliği’ onun ‘yaratılmış’ olmasının doğal bir sonucudur."

Soru:  "Tanrı sınırlı varlıklar yaratmakla sınırlı mıdır? Sınırlı olmak neden korku üretmek zorunda olsun?" Bu çok önemli bir ayrım. Çünkü, "Tanrı olmamak veya yaratılmış olmak," ile "acı ve korku içinde olmak," aynı şey değildir. Mantıksal olarak arada bağ olması zorunlu değildir. Sonsuz varlıktan, sonlu varlığa geçiş, bir tür eksiklik ve "sınırlanması zorunlu olmalı," fikri öne sürülüyor. Oysa Tanrı kendi benzerini yaratmamıştır, kendi mertebesinde olmayan insanı yaratmıştır. Yaratılan varlık, bulunduğu ortamın koşullarında eksiklik hissi taşımayan, insan olarak "tam ve uyumlu" olabilirdi; Tanrısal özellikleri taşımak zorunda değildi.

Teolog, "yaratılmak" ile "sınırlı ve savunmasız olmayı" özdeşleştirir. Oysa bu argüman Tanrısal kabiliyetleri değil, evrimsel ve psikolojik süreci tanımlar.

"İmtihan olmadan ahlak olmaz." Bu temel bir teist yaklaşımıdır. "Ahlak neden hesap verme ve sınav mantığına bağlı olmak zorunda?" İnsan neden korku, ceza kaygısı duymadan "kendiliğinden" etik davranışa yönelemiyor?

"İmtihan" ve "özgür irade" anlatıları insanın kaosu, ölümü, adaletsizliği, bilinmezliği anlamlandırmak için geliştirdiği metafizik çerçevelerdir. Bu anlamda Tanrı fikri, adalet arzusu, nihai anlam ihtiyacı insan bilincinin derin psikolojik yapılarıyla ilişkilidir.

Yani, insan olarak zamanın ve mekanın koşullarına bağımlıyız. Biz bu dünyaya özgü şartlara göre düşündüğümüzden dolayı, "Yaratılmış olmanın travmatik bilinç taşıması zorunluluk mu," diye tartışıyoruz. Bizler mevcudiyetimizi ve tüm ontolojik krizlerimizi keder, korku, eksiklik ve ölüm bilinci üzerine kurduğumuz için, var olmayı otomatik olarak "travmatik" bir eşikle eşleştiriyoruz. Bu tamamen antropomorfik (insan merkezci) bir bilişsel sınırlılıktır. Oysa, "başka türlü bir form olmak nasıl bir şeydir," diye düşünemediğimiz ve hatta zihnimizde canlandıramadığımız için böyle düşünüyoruz. O varlık da eğer bilinç sahibiyse insan olmanın ne demek olduğunu asla bilemeyeceğinden, kendisini "olduğu, bildiği, tanımladığı" varlık olacaktı. "Derin sarsıntılı bir varoluş nasıldır," kavramını kıyaslama yoksunluğundan dolayı hayal bile edemeyecek, mantıksal boşluk hissedecekti. Çünkü yaratıldığı veya meydana geldiği koşullarda keder ve korku hissini hiç deneyimleme imkanı olmamıştı. Bizler gibi, o varlık için kendi varoluş modu, değiştirilemeyecek hatta sorgulanamayacak kadar doğal bir "varsayılan ayar" olacaktı. Bilgisini, duygusunu, taşıdığı kendi gerçekliğini evrenin tek doğrusu zannedecekti.

Çünkü insan zihni  yalnızca kendi varoluş kipinin içinden düşünür, "başka türlü bilinç" konusunda hiçbir deneyimi yoktur ve mevcut deneyimini evrenselleştirir, alışık olduğu bilinci "tek mümkün bilinç formu" sanır. Biz nasıl "acı olmadan bilinç olur mu?" diye soruyorsak, öteki varlık da belki, "Bir bilinç neden sürekli tehdit altında yaşasın? Neden bir varlık ölüm korkusuyla sonsuz bir yaşamı düşlesin?" diye düşünsel düşlemi anlamaya çalışacaktı.

Hatta hiç uzağa gitmeye gerek duymadan bir soru soralım: Bir Dut Böceği gibi hissetmenin ne olduğunu tarif edebilir misiniz? Evet, dünyayı öyle bir formda tecrübe etmenin nasıl bir şey olduğunu asla zihnimizde canlandıramayız.

Ama sorumuz cevaplandırılmayı bekliyor: "Tanrı neden sıfırdan derin, ahlaki ve sosyal kavrayışı üstün, karakterli varlıklar yaratmamış, neden özgür ama sorumluluğunu acı ile tecrübe eden bir bilinç mimarisi yaratmıştır?" Bu sorunun cevabını, teolojide tam olarak bulabiliyor muyuz? Özgürlük, varoluşsal acı arasındaki zorunlu bağı kanıtlanamaz. Aynı şekilde, "yaratılmış olmak eksikliktir" denebilir ama  eksikliğin neden yoğun kaygı ve acı biçiminde deneyimlenmesi gerektiği açık değildir. Alternatif model ise daha çok şunu arıyor: Korkusuz ama bilinçli,  özgür ama yıkıcı olmayan, yaratılmış ama travmatik olmayan, anlamlı ama sınavsız bir varoluş, sınırlı ama kendi oluşum ortamı ile uyumlu…

Burada  klasik, "Tanrı neden kötülüğe izin verdi," sorusu daha radikal bir yere gider. Belki de asıl mesele, bilinç ile acının neden bu kadar sıkı bağlanmış olmasıdır. Travma, var olmanın değil, sadece "insan olarak var olmanın" zorunlu bir yan ürünüdür.

Hemen hemen tüm büyük teolojik geleneklerde melekler de yaratılmış varlıklardır ve sınırlıdırlar. Ama klasik betimlemelerinde, varoluşsal kaygı taşımıyorlar, ölüm korkuları yok, "ben neyim, kimim," diye sorgulamaya girmiyorlar. Meleklerin insanlar gibi gelecek endişesi, geçim kaygısı, canhıraş panikleri yoktur çünkü iradelerini tamamen Tanrı'ya teslim ettiklerinden günah işleme yetileri de yoktur. Eğer bu mümkünse, teologların "yaratılmışlık kaygıyı zorunlu kılar," argümanı çöker.

Kuran'da (Yunus, 62) "Allah'ın velileri için korku yoktur, onlar üzülmeyecektir," deniyor. Kulluğun nihai hedefi korkusuzluk ise, neden başlangıç koşulu korku olsun? Eğer kulun en yüksek hali korkudan azadeyse, o hale yaratılıştan sahip bir varlık neden imkansız olsun? Klasik teoloji bu soruyu gerçekten çözmüyor. Çünkü "eksiklik yaratılmışlığın gereğidir" argümanı, korkuyu ve kaygıyı eksikliğin içine sessizce dahil ediyor ama bunu hiçbir zaman kanıtlamıyor. Verilen cevaplar ya Tanrı'yı sınırlıyor, ya korkuyu erdem olarak yeniden çerçeveliyor, ya da soruyu anlamsız ilan ediyor. Bu durumda insanın "insan" olma niteliği tartışmalı hale geliyor. Çünkü, "Özgür irade olmadan ahlaki değer yoktur, eğer insan hayır diyemiyorsa, ahlaki eylemlerin anlamı kalmaz, Tanrı’nın iyiliği ve adaleti, ancak özgür iradeyle anlam kazanır," deniyor. Oysa mecburi itaat, gerçek sevgi ve bağlılık değildir.

Elbette insan içinde evrimleştiği biyolojik koşulların ve sistemin mümkün kıldığı bir ürünüdür. Bu dünya, fiziksel ve ruhsal sınırları olan bir canlı olmanın yerleşik korkuları sonucunda Tanrı’yı arama, oluşturma ve anlamlandırma arayışını mümkün kılıyor ve sunuyor. Koşullar Tanrı fikrini oluşturuyor.

Teologların cevaplarının "bu dünya şartlarına" sıkışmış olması, onların Tanrı’yı insanın bilişsel sınırları içine hapsetmelerinden kaynaklanıyor. "Tanrı'nın buna ihtiyacı var mıydı?" sorusuna karşılık, emirlerinin yerine getirilmesini isteyen, otoriter, bir şeyleri başarmak isteyen, gücünü göstermek isteyen veya sevilmek isteyen beşeri bir zihin gibi kurguluyorlar. Mevcut sistemin varlığı, Tanrı'nın gücünün sınırı değil, teolojik kabullere göre O'nun "böyle arzu etmiş olmasıdır." Ancak bu "istek", neden-sonuç ilişkisi kurmak isteyen insan aklı için her zaman boşlukta kalır. Eğer Tanrı mutlak ise, hiçbir şeye, insanın kararlarına, duygularına, düşüncelerine, davranışlarına, iradesine ihtiyacı olamaz. Bu durumda dünyanın bu koşullarda yaratılışı, bir "ihtiyaçtan" değil, bir "tercihten" ibaret kalır.

Teologlar yine, "Özgür irade olmadan ahlak olmaz, risk olmadan erdem olmaz, acı olmadan merhamet anlaşılmaz, ölüm olmadan anlam oluşmaz, nefret olmadan sevgi değer kazanmaz," diyorlar. Fakat "Bunların hepsi yalnızca mevcut insan türü için geçerli verilerdir. Burada mesele artık "özgür irade" değil, tasarım paradigmasıdır. "Özgür varlıkların olduğu her evrende kötülük ihtimali vardır," demek yine antropoformik bir savunmadır. "İnsanın doğası böyle gerektiriyor" dediklerinde ise, aslında şunu varsayıyorlar: "Tanrı, insanı böyle yaratmak zorundaydı."

Kutsal kitaplar, insan doğasının kabulü anlayışı ile yazılmıştır: "İnsan doğası böyledir, değiştirilemez." Daha ötesi insan başka bir varlık ile değiştirilemez, nihai bir form gibi, daha da ötesi dünya değiştirilemez veriymiş gibi düşünülüyor. Burada kutsal metinlerin yazıldığı dönemin, "Statik evren ve sabit insan" algısını görüyoruz. Dinler, insanı ve dünyayı dinamik bir süreç olarak değil, sınırları çizilmiş bir proje olarak görüyor. Bugün ise tıp, yapay zeka ve ekolojik kriz bize hem insanın hem de dünyanın "tamamlanmış birer veri" olmadığını, sürekli yeniden şekillendirilen akışkan yapılar olduğunu kanıtlıyor.

Kutsal kitaplara göre insan hem fiziksel hem de iradi ve ahlaki açıdan zayıf, aciz zaafları olan, sınırlı, nankör, kibirli, emirlere karşı gelen, bencil, günaha yatkın bir varlık olarak tanımlanır. Ama aynı zamanda tam tersi, insanı en üstün, onurlu ve güçlü potansiyele sahip canlılar olarak da ilan eder. Kur’an (Tîn Suresi, 4), "Biz insanı en güzel biçimde (fiziksel, zihinsel ve ruhsal olarak en mükemmel formda) yarattık." İncil (Yaratılış 1:26), "Tanrı, İnsanı kendi suretimizde, kendimize benzer yaratalım, dedi. Denizdeki balıklara, gökteki kuşlara, evcil hayvanlara, sürüngenlere, bütün yeryüzüne egemen olsun."

İnsanın, Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi olduğu, yaratılışın zirvesi, ve evrenin onun için tasarlandığı ve ondan sonra dünyada daha üstün bir biyolojik ve bilinç formu gelmeyeceği," belirtiliyor. Fakat dinlere göre, insanın üstün bir  varlık  olması, kendi kendine yettiği anlamına gelmiyor. Kutsal kitapların mantığında insan, gücünü kendi özünden değil, Tanrı'dan alır. Tanrı'nın desteğini almadan zayıf bir canlıdır.

"İnsan sınırlı olduğu için bütünü göremez." İşte bu agnostik bir yaklaşımdır. Bilginin sadece deneyim sınırlarımız içinde kaldığını, zihnimizin ötesinde mistik bir dünyaya uzanamadığını savunur.

Hidrojen ve helyum…

Bu iki hafif gaz, tüm evrendeki atomların kütlesel olarak yaklaşık %98'ini meydana getirir. Oksijen, karbon ve demir gibi daha ağır elementler yani metaller ancak milyarlarca yıl boyunca yıldızların çekirdeklerinde yaşanan sıkışma ve süpernova patlamaları sayesinde üretilip uzaya saçılabilmiştir. Bu nedenle ağır elementlerin evrendeki toplam payı hala %2 civarındadır.

Gözlemlenebilir evrenin çapı yaklaşık 93 milyar ışık yılıdır ve sadece bizim görebildiğimiz, ışığı bize ulaşabilmiş kısmın sınırıdır. Gözlemlenemeyen evrenin kesin büyüklüğü ise bilinmemektedir. Ancak modern kozmoloji, uzayın eğriliği ve kozmik şişme teorilerinden yola çıkarak gözlemlenemeyen kısmın büyüklüğüne dair belirli alt sınırlar hesaplamaktadır. Bilim insanlarının sunduğu temel tahminler ve modeller şu şekildedir:

- Bir teoriye göre tüm evrenin çapı gözlemlenebilir evrenden en az 250 kat daha büyük olabilir ama bu hesap çok geçerli kabul edilmemektedir. (2)

 

-Büyük Patlama'nın hemen ardından yaşanan ve ışık hızından çok daha hızlı gerçekleşen ani şişme teorisini kuran fizikçilere göre evren çok daha devasadır: Bu modele göre, evrenin toplam boyutu gözlemlenebilir evrenin yarıçapından en az 3 x 10²³ (300 sekstilyon) kat daha büyüktür. Bu teoriye göre tüm evrenin, gözlemlenebilir evrenden 300.000.000.000.000.000.000.000 (3 rakamının yanına 23 tane sıfır konarak) kat büyük olduğu ileri sürülür. Bu hesaplama, gözlemlenemeyen evrenin sınırlarını hayal etmesi imkansız olan milyarlarca ışık yılı genişliğe taşır. (2, 3)

-Başka bir teoriye göre de evren sonsuz olabilir.

Gözlemlenebilir evrendeki tahmini yapılar en büyük ölçekten en küçüğe doğru, üstlü sayı olarak şu şekildedir:

Galaksi Kümesi Sayısı: 10⁷ ile 10⁸ (10 ila 100 milyon arası)

Galaksi Sayısı: 10¹¹ ile 10¹² (100 milyar ila 2 trilyon arası)

Yıldız Sayısı:  10²² ile 10²⁴ (10 ila 1000 sekstilyon arası)

Gezegen Sayısı: 10²⁴ ile 10²⁵ (Yıldız başına düşen ortalama gezegen sayısına göre)

 (3, 4, 5)

Evrendeki tahmini 10.000.000.000.000.000.000.000.000 gezegenin içinde yalnızca dünyamızın, ahlak, günah, sevap ve imtihan kavramları bağlamında üstelik söz dinlemeyen, kibirli insan türü için tasarlandığına inanmak mantıklı mıdır? Bunca devasa bir evren (gözlenemeyen kısımlarını da dahil ederek) ve milyarlarca galaksideki trilyonlarca gezegenden yalnızca insanın ahlaki sınavı için mi yaratıldığını düşünebilir miyiz?

Evrenin merkezinde değiliz. Bilimsel felsefe açısından, evrenin sadece insan için tasarlandığı fikri mantık dışı kabul edilir. İnsanın kibri mi sıradanlığı kabul etmeye ve sıradanlığa iknaya izin vermiyor? Sadece bir türün ahlak sınavı için bu kadar devasa bir mekanın yaratılması hiç rasyonel bir tasarım olarak görünmüyor.

Evren yaklaşık 13,8 milyar yaşındadır. İnsanlık ise sahneye sadece son birkaç yüz bin yılda çıkmıştır. "Eğer yaratıcı mucizevi şekilde insanı aniden yaratabiliyorsa ve fiziksel süreçlere muhtaç değilse insanı hazırlamak için neden 13,8 milyar yıl beklemiştir?" Yaratılış teorisi (özellikle de Hz. Adem ile başlayan aniden var oluşunu savunan geleneksel anlayış) açısından bakıldığında, Tanrı’nın canlılığı veya insanı var etmek için uzak yıldızlara, galaksilere ya da milyarlarca yıllık biyolojik süreçlere ontolojik (varlıksal) bir ihtiyacı yoktur, neden-sonuç ilişkileri ve fiziksel yasalar birer zorunluluk değildir. Bu anlayışa göre uzak yıldızlar, gökyüzünü süslemek, yön bulmak ve yaratıcı'nın ihtişamını sergilemek ve kozmik düzenin bir parçası olarak anlam kazanır. Evrimi reddeden bir inanç sisteminde, milyarlarca ışık yılı uzaktaki bir yıldız insan bedeninin oluşumu için biyolojik bir zorunluluk teşkil etmez ve fiziksel evrenin var olma sebebi insan yaratılışı için "ön şart" olmaktan çıkar.

Burada teist ya, "Yaratıcının hikmetini sorgulayamayız, onun zaman algısı farklıdır" der ya da, "Kutsal metinlerdeki yaratılış anlatıları semboliktir, aslında evrim vardır," diyerek "Teistik evrime" kayar.

Soru: "İnsan merkezli, her şeyin sadece Dünya ve insan etrafında döndüğünü iddia eden anlatının önemsendiği ama ikna edici olmayan gezegenin adı nedir?"

Evrim, acı, rastlantısallık, doğal seçilim, biyolojik rekabet, doğanın kendi sınırları içindeki içkinliğindendir. Buradaki içkinlik, "bir varlığın kendi doğasının dışına taşmaması, aşkın yani doğaüstü bir güce dayanmaması, onu aşmaması," anlamındadır. (6) Modern bilim ve evrim teorisi, doğada "bilinçli bir amaç" görmez. Canlıların hayatta kalma ve çoğalmak için gösterdiği çaba, aşkın bir plandan değil, doğal seçilim ve evrimsel mekanizmaların getirdiği zorunlu bir sonuçtur. Bir agnostiğin "Doğanın amacı yaşamı sürdürmektir," demesi, metafizik bir amaç iddiası değil doğanın kendi iç işleyişine, yani biyolojik fonksiyona yönelik bilimsel bir tespittir. Agnostik, içkinlik kavramını metafizik bir "Tanrı-Doğa birliği (Panteizm)" olarak değil de "Doğayı sadece doğanın kendi kanunlarıyla (fizik, kimya, biyoloji) açıklamak ve doğaüstü yani aşkın hiçbir güce atıf yapmamak," anlamında kullanır. Agnostisizm, bilgi sınırını fiziksel dünya ve deneyle çizer. Doğayı açıklarken kendi sınırları içinde kalmak (içkinlik), aşkın iddialardan kaçınmak agnostik düşüncenin temel yöntemidir. (7, 8)

Eğer, evrim kör bir süreçle işliyorsa, insan zihni biyolojik kısıtlamalarla şekillenmişse, ahlak ve din kültürel evrimle ortaya çıkmışsa, teolog söyle yorumluyor. "Tanrı böyle tasarladı." Aslında böyle derken gözlemlenen bir süreci sonradan anlamlandırıyor. Teoloji, Tanrı'yı savunmak için insanı ve dünyayı olduğu gibi kabul etmek zorunda kalıyor. Ama bu kabulün kendisi, Tanrı'nın özgürlüğünü ve sonsuzluğunu zaten kısıtlamış oluyor. Bu kısır döngüden çıkmanın yolu ise büyük olasılıkla o çerçevenin dışına taşmaktan geçiyor ki teoloji buna yapısal olarak izin vermiyor.

Bence burada asıl mesele, "insan" kavramının teologlarca daraltılması ve mevcut sistem ile uzlaşma çabasıdır. "İnsan" kavramını bu dünya şartlarıyla sınırlı tutmaları, ahlak, irade, sevgi, korku gibi değerlerin ancak bu biyolojik ve toplumsal çerçevede anlam kazandığını varsaymalarından kaynaklanıyor. Söyledikleri mevcut insan psikolojisi ve mevcut dünya koşulları içinde inanç argümanları doğrultusunda oluşturulmuş gerekçelerdir. Ama Tanrı isterse, pekala insanı ve dünyayı başka türlü tasarlayabilirdi ve farklı bir varlık düzeni kurabilirdi. Oysa kendi yarattığı düzende, kendi yarattığı insanların, kendi emirlerine uymalarını, yönelmelerini beklemekte ve sınırlı bir varlığın eylemlerine ihtiyaç duymaktadır.

Madem başka tür bir varoluş düşünsel olarak mümkün görünüyor, örneğin: yaratılmış bir varlık sonsuz güçlü olmayabilir, her şeyi bilmiyor olabilir, basit ya da karmaşık olabilir ama yine de, ortam ile kusursuz, duyguların ve olayların baskısını hissetmeden doğal bir uyum yetisine sahip olabilir. Bu savlar, dünyamızın oluşum kimyası ve canlı biyolojisi ile fizyolojisi temelinde olmak zorunda da değil.

Mistik bir plan olsun ya da olmasın; alternatif, tuhaf, başka, bilinmeyen, belki de karanlık madde içinde bulunan "uyumlu" formların varolma ihtimalini göz ardı edemeyiz. Onlar da dünyamızdakine benzer kavramlarla ve olaylarla mücadele halindeler mi, yoksa evrenin tamamını görebilen ve evrenin bir su damlasından daha küçük ve sonsuz sayıda olduğunu kavrayabilmiş, üstün varlıklar mı olduklarını da bilemiyoruz.

 

Kaynaklar:

(1) https://evrimagaci.org/silikon-temelli-hayat-mumkun-olabilir-mi-9709

(2) https://evrimagaci.org/evren-nedir-evren-ne-kadar-buyuk-gozlenebilir-ve-gozlenemeyen-evrenin-toplam-buyuklugu-ne-kadar-5137

(3) https://en.wikipedia.org/wiki/Observable_universe

(4) https://science.nasa.gov/missions/hubble/hubble-reveals-observable-universe-contains-10-times-more-galaxies-than-previously-thought/?utm_source=chatgpt.com

(5) https://science.nasa.gov/exoplanets/

(6) https://evrimagaci.org/blog/agnostisizm-nedir-ne-degildir-13348?srsltid=AfmBOoo7tViF4W2TVBOPkYVD4tJhwF2r9ZaaQ2hCcSC6pdL1mDLjz7iP

(7) https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/agnostisizm_bilinemezcilik

(8) https://www.felsefe.gen.tr/agnostisizm/