CEHALETİN FAYDALARI

"Cehalet insanları güçlü hissettirir ve düşüncelerini yanlışlanamaz yapar."

 

CEHALETİN FAYDALARI

"Cehaletin faydaları" başlığı, aslında "Cehalet neden sürekli yeniden üretiliyor," sorusunun cevabında olabilir.

Cehalet çoğu zaman eksiklik, bilgiye uzaklık olarak tanımlanır. İnsanlık tarihi boyunca bilginin, aydınlanmanın ve rasyonel düşüncenin önemi övülmüş; cehalet ise hep kaçınılması gereken bir karanlık olarak tasvir edilmiştir. Oysa tarih boyunca cehalet yalnızca bir eksiklik değil, birçok kişi ve kurum için son derece işlevsel bir toplumsal araç olmuştur; siyasi, sosyolojik ve psikolojik bir gerçeklik olarak cehalet, sadece bir "bilgi eksikliği" değil, aynı zamanda otoriteye, bireye ve topluluğa belirli avantajlar sunan, mücadele ettikleri şeylere kendince nedenler sunan bir yaşam biçimidir.

"Cehalet" kavramı, klasik anlamının yanında iktidar ile kitle arasında kurulan karşılıklı yarar ilişkisini sürdüren bir kültür, karşılıklı fayda sağlayan bir kaynak ve sığınaktır. Cehaleti yalnızca bilgisizlik olarak değil, otoritenin varlığını mümkün kılan toplumsal zemin olarak tanımlıyorum.

Eğer cehalet hiçbir işe yaramasaydı, onu korumaya çalışan siyasal, dinsel ve ekonomik yapılar ya da kurumlar olmazdı. Demek ki cehaletin bazı kesimler açısından büyük kazançları vardır. Toplumun bilgi sahibi olmasını istemeyen güçlü kurumlar tarafından yaratılan bilgisizliğin kazancı elbette hakça paylaşım, gelişme ve refah için değil; otoritenin, kurumların ister siyasal, ister ekonomik, isterse başka nedenlerden dolayı devamı içindir. Cahil birey ise, odak tarafından ihtiyaç duyulan, özellikli ve değerleri olduğu algısına dahil edilerek "faydası" vurgulanan ve inandırılan, iktidarın bir güç odağı olarak yapılandırılır.

***

Buradaki yazıda (1), toplumun bir kesimini bilinçli bir cehalet içinde tutan ve rasyonel düşünceden uzaklaştıran biat kültürünü eleştirel bir perspektifle incelemiştim. Kitlelerin nesnel gerçeklerine aykırı olsa bile otoriter liderlere neden dogmatik bir sadakatle bağlandığını ve bu durumun toplumsal ayrışmayı nasıl derinleştirdiğini sorgulamış ve dini sembollerin ve algı operasyonlarının kitleleri manipüle etmek için birer araç olarak kullanıldığı, bu sürecin sonunda ise sorgulamayan bir "kullar topluluğu" oluştuğunu vurgulamıştım. Sonuç olarak o yazı, bir ülkenin gerçek anlamda gelişebilmesi için laiklik, adalet ve özgür düşünce temelli rasyonel bir uyanışın zorunlu olduğunu savunmaktadır.

"Düşünce, idrak ve muhakeme sıçraması yapamamak" bilişsel ve zihinsel cehaleti tanımlar. Çünkü bilgi sahibi olmak ile, bilgiyi kullanabilmek ve değişen durumları anlamak ve sorumluluk almak başka şeydir. Tavır koymayı engelleyen şey nedir? Bilgisizlik mi, bilgi sahibi olmasına rağmen mi? Olaylar ve durumlar karşısında tavır koymak muhakeme eden insanın zihinsel emeğidir ve bunun bilgi ile doğrudan ilgisi yoktur.  Kimisi (çoğu) tavır alacağı durumların farkında değildir, kimi ise doğruyu bildiği ve gördüğü halde korku, çıkar veya alışkanlık yüzünden sessiz kalmaktadır ki bu kendine ve doğrulara ihanet etmektir.

Cehalette insan ise hazır cevaplarla yaşamayı tercih eder; liderin kendi adına düşünmesini ister,  din adamının yorumlamasını ister, parti başkanı karar vermesini ister. Birey ise sadece onaylayandır, katılımcı bir onaydan bahsetmiyorum. Düşünme ve eylem sorumluluğu ile zahmeti başkasına devreden bir onay sistemine dahildir.

Rasyonel birey olmanın getirdiği ağır yüklerden kaçınan kitleler için cahil kalmak, kendi içinde pratik ve psikolojik "faydalar" barındırır. Bu faydaları bireyin zihinsel tembelliğini ve otoriteyle olan ilişkisini sürdürmesini sağlayan işlevsel ve koruyucu mekanizmalar olarak ele almak gerekir.

Geçmişin cehaletinde sindirilmişlik, baskı, eğitim kurumlarının yetersizliği, yoksulluk, iptidai şartlar, bilgiye ulaşamama söz konusu iken günümüzde cehaletin yetki sahiplerince bir yöntem olarak tercih edildiğini düşünebiliriz. Günümüz popülist, oportünist kültürü maalesef cehaleti çok destekliyor. Cehalet bilgi eksikliği değil artık; okuma-yazma bilmemek değil, üniversiteyi okumak ya da okumamak değildir; kolay kandırılmak ve bunun farkında olmamak, inandığı şeye aslında inandırıldığını bilmemektir.

Bilgiye erişim kolaylaştıkça cehaletin etki alanı da genişliyor. Çünkü kafa karışıklığı yaratmak ve yönlendirmek günümüz iletişim araçlarıyla artık çok kolay. Yanlış bilgiyi doğruymuş gibi yaymak, yerleştirmek, algı yönetme tekniklerinin gelişmesi cahil bireyi hem hedef hem de amaç haline getiriyor. Evet, bilgiye erişim kolaylaştıkça doğru bilgiyi arama refleksi azalıyor özellikle düşünce tembeli kimselerde hiç yok gibi. Değerlerin alt üst olması, umursamazlık, sabırsızlık, çıkarsız düşünmeme, kolay kazancın yüceltilmesi ve önemsenmesi cehaleti yükselen seviyede tutmayı sağlıyor. Cehalet ve realite modern medya, yapay zeka ve sosyal medya algoritmaları tarafından acımasızca manipüle ediliyor.

***

Cahilliğin tanımında her zaman önyargılar hakim olmuş ve eğitim tek ve en önemli unsur olarak değerlendirilmiştir. "Cahillik" diploma veya okul duvarları arasında maalesef giderilemiyor, önemli olan zihniyet, merak ve dünyayı anlama çabasıyla ve tavır alabilme yetisiyle ilgilidir. Oysa hiç okula gitmemiş bir insan da aydın, ilerici düşüncelere sahip olabilir, çok yüksek eğitim görmüş bir birey de cahil, gerici, dünyayı kavrayamamış biri olabilir. Tarih, örgün eğitim almadığı halde insanlığı ileri taşıyan vizyonerlerle veya çok yüksek eğitim almasına rağmen yıkıcı, dar görüşlü fikirleri savunan insanlarla doludur. Aşık Veysel, hiç okula gidemedi ve gözleri görmüyordu. Buna rağmen şiirlerindeki felsefe, insan sevgisi ve doğa bilinciyle Türkiye'nin en ilerici, hümanist ve aydın insanlardan biri oldu. Radovan Karadžić, Bosna Savaşı'nda soykırım mimarlarından biri olan Karadžić, eğitimli bir psikiyatristti ve şiir kitapları vardı. Eğitimi ve entelektüel birikimi, onun aşırı milliyetçi ve barbar bir zihniyete bürünmesini engellemedi; soykırım yapmaktan, binlerce masum insanı öldürmekten çekinmedi.

Aydınlanmak için örgün eğitim şart değildir. İnsan çevresinden aldığı bilgiyi aklıyla sindirip vicdanla birleştirip, yeni fikirlere kendini açarak, bilinçli, doğru değerlendirme, geniş düşünebilme yetisine sahip olabilir. Cahilliğin bir ötesi yobazlıkta ise kendi doğrusunu tek mutlak gerçek sanması, hoşgörüsüz ve baskıcı olması yine onun örgün eğitimi ile doğrudan ilgili değildir.

***

Cehaletin sunduğu en belirgin "fayda", herhalde sunduğu muazzam zihinsel rahatlık ve çerçeveden taşmayan mutlak hakikat algısıdır. Rasyonel birey olmanın beraberinde getirdiği sorgulama, analiz etme ve gerçeklerle yüzleşme sorumluluğu büyük bir zihinsel ağırlık yaratır. Cahil kalmanın en büyük faydası bu ağırlıktan kurtulmaktır. Kendi kabuğunun yerleşik değerleri onu hayatta tutmaya yeterken, gerçeklerin peşinden koşmak, çelişkileri yakalamak ve sorgulamak insan zihni için yorucu, kaygı verici ve sancılı bir süreçtir. Cehalet kültürü ise bireyi yükten tamamen kurtarır. Kendisine sunulan kurmaca çerçeve dünyayı gerçek zanneden kişi, şüphe duymanın getirdiği varoluşsal sancılardan uzaklaşır. Öğretilen yalanların gerçeğin yerine geçtiği bu düzende, her şeyin muhteşem ve yolunda olduğunu düşünmek, bireye sahte ama sürdürülebilir bir iç huzur (cahil ve mutlu) sağlar. Nesnel olgularla yüzleşmek zorunda kalmamak, hayatı tek boyutlu ve zahmetsiz bir şekilde anlamlandırma kolaylığı sunar.

Gerçekler çoğu zaman rahatsız edicidir ve cehalet insanı gerçeklerden, yüzleşmekten ve sorumluluktan korur. İnsan, dış dünyada olan bitenleri benimsemediği başka güçlere bağlayarak kendi yaşamının gerçekliğini düşünmeme yolunu tercih eder.  Cahil birey, siyasi, ekonomik buhranların, adaletsizliklerin ya da yozlaşmanın sorumluluğunu asla üstlenmez. Onun dünyasında tüm sorunların kaynağı her zaman yanlış yoldaki dünya, değişim, ötekiler, yani doğru yolda olmayan şeylerin ittifakıdır. Cehalet, güçlü bir psikolojik bir savunma mekanizması oluşturduğundan bireyin dünya görüşü hiç sarsılmaz. Yaşadığı sıkıntıların kendi desteklediği liderlerden veya politikalardan kaynaklandığını sorgulamayacak kadar kapalı bir bilince sahip olmak, kişiyi vicdani bir muhakemeden ve hesap sorma sorumluluğundan muaf tutar. Gerçek değişmez ama gerçeğin suçlusu hep vardır ve değiştirilir. İşte "ötekiler, muhalifler, düşmanlar" söylemi tam da bu işleve hizmet eder. Olası tüm başarısızlıkları otorite "kader, fıtrat veya kadercilik" gibi kavramlarla açıklandığı için de bireyin liderleri hakkındaki düşünceleri zarar görmez ve otoritenin sunduğu kalıpları sorgulamayı ve eyleme geçme zorunluluğundan da kurtulmuş olur. Bu durum, zihni sürekli bir "uyku halinde" tutarak gerçek sorunlar karşısında yorulmayı engeller.

***

Cehalet, bireye çok güçlü bir aidiyet duygusu ve toplumsal güven alanı sağlar. "Kullar topluluğu" olarak adlandırdığım yapılara ait olmak; gelir, eğitim veya yaş seviyesi fark etmeksizin düşünce, etnitise, ortak çıkar, inanç ve dinsel aidiyet üzerinden bir araya gelmeyi mümkün kılar. Birey, bir gruba dahil olup biat kültürünü sorgulamadan kabul ettiğinde, tek başına bir hiç olmaktan kurtulup büyük, koruyucu bir yapının parçası haline gelir. Kendi deneyimlerini ve aklını bir kenara bırakıp kolektif bir kimliğe sığınmak, varoluşun belirsizliği ve cevapların zorluğunun korkusunu yenmesini sağlar. Düşüncelerini değiştirmek, sorgulamak zorunda kalmadan, topluluğun ortak doğrularıyla yaşamak birey için iyi bir sığınaktır. Birey, bu topluluk içinde kendini yalnız hissetmez; benzer düşünenlerle bir arada olmanın verdiği "güven" ve "sosyal kimlik" duygusunu tadar.

Bu aidiyet, kişisel bir başarı veya yetkinlik gerektirmeden, sadece "taraf" olmakla elde edilen bir "değerli olma" hissi sağlar.

***

Cehalet, yöneten ve yönetilen arasında kusursuz bir pragmatik ilişki doğurur. "Cehalet neden sürekli yeniden üretiliyor," sorusunun cevabı burada olabilir. Otorite için cehalet, kitleleri manipüle etmek, memnuniyet hissi üretmek ve iktidarı sağlamlaştırmak adına bulunmaz bir kaynaktır. Bilgiyi kısıtlayan ve zihin bulanıklığı yaratan politikalar, halkın mevcut sınırlarından memnun kalmasını ve soru sormamasını sağlar. Kitle kısıtlı bilginin memnuniyetiyle yaşarken, otorite de hukuk dışı veya rasyonel olmayan uygulamalarını "kutsal idealler, mübah yollar ve semboller" kılıfıyla kolayca meşrulaştırır.

Otorite, cehaleti, sindirilmişliği destekleyerek cehalet döngüsünün nesiller boyu sürmesine zemin hazırlayan temel etkendir.

Cehalet kahramanlara ve mucizelere inanma özgürlüğü verir. Otoriter bir lidere körü körüne bağlı olmak, bireyi korunmasızlık ve acizlik hissinden kurtarır. Cahil birey, dış dünyayı "şeytani", tehditkâr ve kendisini ezmeye çalışan bir yer olarak algılar. Liderin kendilerini "şeytani dünyaya" karşı kahramanca koruduğuna ve tüm vaatleri mucizevi bir şekilde gerçekleştireceğine inanmak, kitleye psikolojik bir güvence verir. Bu nahoş tabloda otoriter lider, topluluğu koruyan "adil bir kahraman" figürü olarak devreye girer. Lider en rasyonel olmayan vaatlerde bulunsa bile, kitle söylemin içeriğine bakmadan sadece söyleyene güvenerek irrasyonel bir motivasyon ve coşku elde eder. Liderin her şeyi bildiğine ve kendisini tüm tehlikelere karşı savunduğuna inanmak, bireye derin bir "güvenlik illüzyonu" ve duygusal bir coşku sağlar. Bu bağlılık, bireyin dünyadaki acizliğini örten bir kalkan görevi görür ve bireyin kendi hayatındaki yetersizlikleri, sıradanlığı ve çaresizlikleri, yücelttiği liderin ihtişamı üzerinden telafi etmesini ve onun gücüyle gururlanmasını sağlar.

Cehalet lideri vazgeçilmez yapar. "Kullar kendi efendilerini yaratırlar." (1) Bu cümle aslında cehaletin en büyük faydasını açıklar. Cahil insan demagog ve efendisini arar. Düşünmeyen birey mutlaka yerine düşünecek birini yaratır ve toplumsal önder de bu boşluğu doldurur. Toplumsal önder artık  gerçeğin ölçüsü haline gelir; insanlar söylenene değil, söyleyene inanırlar. Bir önerinin doğru olup olmadığı değil, kimin söylediği önem kazanır. Bu noktadan sonra önder, lider, yetkilendirilmiş kişi eleştirilemez hale gelir.

Cehalet demagogların en büyük sermayesidir. Demokrasi de en bilge insanların değil, en iyi demagogların kazanabildiği bir sisteme dönüşür. Ne yazık ki! Bilgili toplum program dinler, cahil toplum hitabet dinler. Bilgili toplum veri ister, cahil toplum şaşaa ve slogan ister. Bilgili toplum eşitlik ve çözüm arar, cahil toplum tutunacak kahraman arar.

Bir ülkede ihtişamlı saraylar, abartılı itibar gösterileri varsa o ülkede demokrasi olmadığını anlayabilirsiniz; "Oysa cehalettir bu yalan ihtişamı yaratan."

Lider tek başına mutlak güç sahibi değildir; o gücü, eleştirel düşünceden uzaklaştırılmış ve algıları yönlendirilmiş kitleden alır. Bu nedenle cehalet, sadece bireyin eksikliği değil, otoritenin en değerli sermayesidir. Kanaat önderleri ve liderler topluluğa duymak istediklerini söylerken çok basit açıklamalar sunar, onların duymak istediklerini söyleyerek basit gerçeklerin mantıklı gelmesini sağlarlar. Özellikle yönetim şekli, dinsel çatışma, güven problemi yaşayan topluluklar için bu tür söylemler oldukça çekicidir. Kendilerini önemli hissettirecek şeyleri sürekli söylemek onları sonsuza değin kazanma anlamına gelir.

Cehalet propagandayı görünmez yapar. "Nabza göre şerbet verilerek" yapılan algı yönetimi gerçeklikle bağı kopmuş toplumlarda başarılı olur; birey, algıyla gerçek arasındaki farkı da göremez. Bu yüzden propaganda ona propaganda gibi görünmez, tam tersine, "kendi düşüncelerinin doğrulanması" olarak görünür. Cehalet kültürü, algı operasyonları ve "yalan ihtişamlar" aracılığıyla bireye kurmaca ama "mutlu" bir dünya sunar. Bu dünyada her şey yolundadır, yol doğrudur, herşey şahlanmaktadır ve lider mucizeler yaratmaktadır. Nesnel olguları reddedip bu "arzu edilen dünyaya" inanmak, bireyi hayatın sert gerçeklerine karşı duyarsızlaştırarak büyük bir huzur sağlar.

Cehalet bulunduğu yerde kalma tercihidir. İnsanlar karmaşık bir dünyada "doğruyu" aramanın getirdiği kaygı yerine, otoritenin sunduğu kesinliği, dolayısı ile de "gönüllü köleliği"  tercih ederler. Bu bağlamda otoriter lidere bağlılık, sadece bir siyasi tercih değil, bireyin kendi varoluşsal boşluğunu doldurma çabasıdır. Cehaletin bu işlevsel faydaları ortadan kalkmadığı sürece, rasyonel argümanlarla bu kitleye ulaşmak oldukça güçleşmektedir. Çünkü onlara "gerçeği" sunduğunuzda, aslında ellerindeki "konforu, aidiyeti ve güvenliği" almayı teklif etmiş oluyorsunuz.

Cehalet otoriteyi ahlaki sorumluluktan kurtarır. Otoritenin; "kader", "fıtrat", "şükür", "helallik", "şahadet" gibi kavramları sürekli kullanmasının nedeni yalnızca dini söylem değildir. Bu kavramlar aynı zamanda sorumluluğu görünmez hale getirir veya normalleştirir. Bu durum, başarısızlıklar için mazeret, statüko için ise motivasyon sağlar. İnsan hatası, kader olur. İhmal, imtihan olur. Yoksulluk, şükür vesilesi olur. İşte cehalet bu dönüşümü sorgulayamayan sistemdir.

***

Bir insanı cahil yapan bilmediği değil, bildiğini sandığı ya da yanlış bilip ısrarla savunduğu şeydir. Öğrenilmiş cehalet algısı yönetilerek kafasına sokulmuş hatalı bilgiyi gerçek sanma gafletidir. Öğrenilmiş cehalette hatalı bilgiye sahip olduğunu kabullenmek yerine kendilerini uyaranları suçlamak daha kolay ve rahatlatıcı bir yoldur. (2)

Cehalet vicdan muhasebesini gereksiz kılar. Muhakeme edemeyen insan "kandırılıyor muyuz" diye kanıt aramadığı için cehaletin büyük yaygınlığı burada başlıyor. Şüphe gereksiz hale geliyor. Şüphe ortadan kalkınca vicdani sorgulama da ihtiyaç duyulmuyor.

Cehalet kendini yeniden üretir. Cehalet yalnızca bireyin özelliği değildir; aile, eğitim, dünya görüşü, din anlayışı, lider, toplum, olaylar, medya, propaganda, kültür, hepsi birbirini besleyen büyük bir döngü oluşturur.

Cehalet kültürü içinde doğan birey karşılaştırabileceği başka bir dünyayı görmeyi denemediğinden değiştirmeyi düşüneceği şeyleri de hayal edemez.

Bu çerçevede "cahil olmanın faydaları", aslında toplumun faydaları değil; iktidarın, demagogların, çıkar gruplarının ve sorgulamadan yaşamayı tercih eden bireyin yaşam döngüsü formülüdür. Uzun vadede ise bedeli ağırdır; gerçeklikten kopmuş bir toplum, daha iyi bir düzeni hayal edemez, hayal edemediği için de onu inşa edemez. Bu yüzden cehalet, yalnızca bugünü açıklayan bir olgu değil, geleceği de sınırlandıran bir kültürdür.

Cehaleti bireysel bir kusur olmaktan çıkarıp, lideri, propagandayı, dini sembolleştirmeyi, eğitimi, aidiyet duygusunu ve otoriteyi birbirine bağlayan bütüncül bir toplumsal sistem olarak ele almalıyız. Bu yaklaşım, sıradan "cehalet eleştirisi" metinlerinden ayırılan bir özellik değil midir?

***

Cahil kalmak, bireye hiçbir çaba sarf etmeden "ahlaklı ve dindar" görünme fırsatı sunar; alışıldık değerlere sığınarak ahlaki üstünlük sağladığını düşünür. Sadece mevcut otoriteye sadakat göstererek ve dinsel sembolleri yücelterek, kendisinin "yüceltilmeye layık, iyi bir insan" olduğuna inanır ve bu görüntüsünü yansıtmaya çalışır. Bu illüzyon, grubunda kendisini meşrulaştırdığından ve diğerleri de aynı ilüzyona dahil olduğundan bireylere manevi tatmin sağlar.

Cehaletin bireysel bir eksiklik olmaktan çok, belirli toplumsal yapılarda işlevsel bir özellik haline gelmesini temel alırsak, "cahil olmanın faydaları" ironik bir başlık altında aslında cehaletin birey ve otorite açısından hangi işlevleri yerine getirdiğini incelemekle mümkündür. Buradaki "fayda", etik anlamda olumlu değil; belirli kişi, kurum veya iktidar yapıları açısından sağladığı avantajlar anlamındadır. Sonuç olarak cehalet, rasyonel bir gözle bakıldığında toplumsal bir geri gidiş ve yıkım gibi görünse de, cahil kalmayı seçen veya buna maruz bırakılan birey için zihinsel tembelliğin, sorumsuzluğun, korkulardan kaçışın ve güvensiz bulduğu dünyada bir güven arayışının en zahmetsiz yoludur. Bu yönüyle cehalet, yukarıda da belirttiğim gibi sadece bir bilgi yoksunluğu değil; bireyin kendi çıkarı adına (düşünsel, ruhsal, fiziksel rahatlığı) ister gönüllü, isterse bilmeksizin dahil olması, otoritenin, önderlerin, politikacıların, pazarlamacıların bekaları için birlikte sürdürdüğü işlevsel, döngüsel, simbiyotik bir ekosistemdir.

 

(1)  https://akilalparslan.blogspot.com/2023/05/kullar-toplulugunda-lider-faktoru-ve.html

(2)  Tayfun Uzbay, Cehalet Bilimi, Destek Yayınları

 

NEDEN HER DÜŞÜNCEYE SAYGI DUYULMAZ

NEDEN HER DÜŞÜNCEYE SAYGI DUYULMAZ

Hayatım boyunca edindiğiniz bilgiler, bana her düşüncenin aynı değerde olmadığını gösterdi. Zarar veren, bencilce, yalan, manipülasyon üzerine üretilen veya toplumsal huzuru bozan düşüncelerin pratikte yarattığı sonuçlara şahit oldum. Bu tecrübe, beni her düşünceyi körü körüne kabul etmekten koruyan mantıksal süzgece dönüştü.

Düşünüyorum, o halde her düşünceme saygı gösterilmeli mi? Elbette hayır! Her insanın düşünme özgürlüğü vardır ancak her düşüncenin saygı görme hakkı yoktur. Düşünceler, taşıdıkları etik değer, mantık ve insanlığa sağladıkları fayda ve çağdaş toplumsal uyum oranında saygıyı hak eder. Bir fikrin sadece "düşünce" olması ona değer katmaz. 

Adalet duygum insan haklarına, onuruna, özgürlüğüne, demokrasiye, bilgiye, liyakate ve değişime daha çok değer vermemi sağladı. "Her düşünceye" eşit yaklaşmanın etik, mantıklı ve hümanist bir tutum olmadığını gördüm. İnsan onurunu zedeleyen, eşitlikçi olmayan, dogmatik, düzen bozucu, baskıcı, ayırımcı, totaliter hiçbir fikir nezdimde meşru değildir. 

Kendi etik değerlerim, kötülüğe, ayrımcılığa, zorbalığa karşı durma yolunda şekillenmiştir. Toplumsal gözlemlerim kanıta dayalı gerçekler ile yalanlar arasındaki farkı bana öğretti. Temelsiz ve nefret dolu söylemlerin "özgür düşünce" kılıfı altında sunulmasına rıza göstermemeyi bir entelektüel sorumluluk olarak benimsedim.

Demokrasiyi kullanarak demokrasiyi yok etmek isteyen düşüncelere saygı duymam. Demokrasi, kendisini yok etmek isteyen düşünce ve eylemlere karşı varlık değerini ve nedenini korumak için cesaretli, korumacı ve gereğinde hoşgörüsüz olmak zorundadır.

Demokrasiyi kullanarak başa gelip, yine bizzat devletin gücüyle demokratik kurumları tasfiye edenleri tarih yazmıştır. Bu tarihsel dersler, demokrasinin sadece bir "sandık ve seçim" mekanizması olmadığını; kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve hukukun üstünlüğü ile korunmadığı takdirde kendi "yok edicisini" üretebildiğini göstermektedir.

Burada sıkça başvurulan düşünce, Karl Popper'ın hoşgörü paradoksudur. Popper'ın temel argümanı şudur: "Sınırsız hoşgörü, sonunda hoşgörünün kendisini yok edebilir." Yani bir toplum, kendisini ortadan kaldırmayı amaçlayan güçlere karşı hiçbir savunma mekanizması geliştirmezse, sonunda özgür toplum ortadan kalkabilir ve otoriterleşebilir. Eğer hoşgörüsüzlere karşı hoşgörülü davranırsak ve hoşgörüsüzlerin saldırılarına karşı hoşgörülü toplumu savunmaya hazır olmazsak, bu duruşu sergilemeyenler yok edilecek ve hoşgörü de onlarla birlikte yok olacaktır. Popper'a göre demokratik bir toplum, demokrasiyi ortadan kaldırmaya açıkça yönelik düşünceleri sistemin dışına itme hakkına sahiptir. Bu yalnızca kısıtlama değil, kendini savunmadır.

Yani demokrasi kendini  korumalı, demokratik hakları, kazanımları, hukuku yok etmek isteyenlere o haklardan yararlanma meşruiyeti vermemelidir. Demokrasi, kendini yok edecek düşünce ve eylemleri, bertaraf etmeli ve tedbirleri uygulamalıdır. 

Özgürlükleri, özgürlüğü yok etmek için kullanan düşüncelere karşı zihinsel olgunluğa, farkındalığa ve kararlılığa sahip bir toplum yapısı demokrasinin işlevselliği ve devamı için önemlidir. Sistem ve toplum, kendi varlığını korumak için bu anti-demokratik fikirlere sınır çizmelidir. Demokrasinin temel amacı insan haklarını ve eşitliği korumaktır. Ayrımcılığı, nefreti ve baskıyı öven fikirler demokratik bir hak olarak görülmemelidir. Demokrasi bir araç değil, insan onurunu koruyan sistemleşmiş bir amaçtır. Bu amacı yok etmek için araçları manipüle eden hiçbir düşünce, demokratik saygı sınırları içinde değerlendirilemez. 

Evet, "Bir fikrin sadece 'düşünce' olması ona değer katmaz." Bir düşüncenin var olması ile değerli, doğru veya dikkate alınmaya layık olması farklı şeylerdir.  

Bir kişinin antidemokratik düşüncelere sahip olması veya bunları tartışması, düşünce-ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilebilir ama ifade özgürlüğü mutlak değildir. Çünkü düşünce-ifade özgürlüğünün amacı, özgür kamusal tartışma alanını korumaktır; bu özgürlüğü tamamen ortadan kaldırmayı hedefleyen girişimlere sınırsız koruma sağlamak değildir. Bu nedenle, çoğulcu toplumlarda sıkça kullanılan "Her düşünceye saygı duyulmalıdır," ifadesi de dikkatle ayrıştırılmalıdır çünkü her düşünceye saygı duyulması bir safsatadır ve mümkün değildir.

Bir insanın antidemokratik görüşe sahip olması, tek başına cezalandırılacak bir durum değildir. Bu, düşünce özgürlüğünün en geniş korunan alanıdır. Bir kişi "Demokrasinin yanlış olduğunu düşünüyorum," ya da "Demokrasi kaldırılmalıdır," diyebilir. Hukuk sistemi, koşullara bağlı olarak bu ifadeyi koruyabilir. Fakat bu, o görüşü ifade özgürlüğü var diye değerli ve saygın bulmanız gerektiği anlamına gelmez. Çünkü içerik saygıyı değil, karşı konulacak fikirler içermektedir. Belirli sınırlar içinde düşüncesini açıklayabilmesi, kişinin temel haklarından dolayı bir hukuk devletinin bireyi olmasından ve düşünce-ifade özgürlüğüne saygıdır; düşüncenin doğru veya değerli olduğundan dolayı değil. Dolayısıyla, yıkıcı, ayrıştırıcı, hukuka aykırı, manipülatif veya baskıcı düşüncelere saygı duymak zorunda değiliz. Aksine ahlaki ve siyasi açıdan sert biçimde eleştirme  ve reddetme hakkına sahibiz.

Yani "ifade etme hakkına belirli ölçüde saygı" ile "ifade edilen düşünceye saygı" aynı değildir. Bir kişi, başkalarının özgürlüğünü ortadan kaldırmayı savunan bir görüşü dile getirebilir; bu durumda hukuk, koşullara göre onun ifade hakkını korusa da bu, toplumun veya bireylerin o görüşü meşru, değerli ya da saygı ile karşılaşacağı anlamına gelmez. İfade özgürlüğü, hukuki ve siyasal bir ilkedir. Ahlaki, hukuksal düzlemde ise o düşüncenin içeriğine saygı duyma zorunluluğu yoktur. Saygı, demokrasi bağlamında entelektüel bir değerlendirmedir. Bir düşüncenin toplumsal saygıyı hak edip etmediği insan hakları, laiklik, çağdaş hukuk ve demokrasi açısından sonuçlarına göre değerlendirilir. 

"Bir düşüncenin ifade edilme hakkını savunabilirim; ama o düşünceye saygı duymak zorunda değilim." Ya da şöyle söyleyebilirim: "İfade özgürlüğüne saygı duymak, ifade edilen her düşünceye saygı duymayı gerektirmez."

Özgürlüğün amacı, tüm fikirleri eşit derecede değerli ve geçerli ilan etmek değildir; onların açık tartışma içinde eleştirilmesini ve gerekirse bertaraf etmeyi sağlamaktır. Demokrasi, kuralsızlık veya kuralları kendine göre koymak değildir, yasaları kendi isteklerine göre düzenlemek, hukuku ona göre uygulamak da değildir. 

Demokrasilerde en sert yıkıcı fikirlere "saygı" değil ama çok dikkat gösterilmelidir. Çünkü onları anlamadan çürütemez, çürütemeden inanmayı durduramaz ve sistemi koruyamazsınız.

BÜROKRATI ÖĞÜTEN AKIL SAHİPLERİ

 

Kabul etme bu olanları
Sadece başkalarının acı çekmesi diyerek
Çünkü fark edeceksin ki sen de katılıyorsun
Bu yüz çevirmeye
Pink Floyd, "On the Turning Away"

BÜROKRATI ÖĞÜTEN AKIL SAHİPLERİ

İnsanlar kendi inançlarını destekleyen bilgileri ve değerleri yüceltip, aksini söyleyen; gerçekçi, rasyonel, nesnel kanıtları ise tamamen görmezden gelebilen canlılardır. 

Temel konularda uzlaşamamış, gergin, ayrıştırılmış, otorite altındaki toplumlarda herhangi bir görüş, herhangi bir aidiyet, (duygusal, dinsel, ekonomik, sosyal) kişinin kimliğinin parçası haline geldiğinde, o görüş artık sadece bir fikir olmaktan çıkıyor, bireyin sımsıkı sarıldığı bir varlık değeri, başka bir deyişle "hayat meselesi" haline geliyor.

Birey, tutunduğu, sevdiği otoritenin hata yaptığını veya savunduğu değerlerin haksızlığa yol açtığını kabul etmek istemiyor. Bu çelişkinin yarattığı huzursuzluktan kaçmak için gerçek dışılığı ilke olarak seçiyor. "Kendi grubundan olan lider veya otorite her zaman haklıdır; karşı grupta yer alanlar ise haksızdır ve hatta cezalandırılmalıdır," diye düşünüyor.

Otorite ya da iktidar medyası (sosyal medya dahil), bireylere duymak istediklerini söylüyor. Farklı sesler filtreleniyor ve kitle giderek tek sesli hale gelip radikalleşiyor. Mantıklı, insancıl, bilimsel, nesnel gerçekler toplumsal kimliği şekillendirmede algılardan, duygulardan ve kişisel inançlardan daha az etkili duruma düşüyor.

"Tahammülsüzlük" kimlik savunmasının önemli bir parçasıdır. İnandığı fikir eleştirildiğinde kişi bunu kendi varlığına yönelmiş bir saldırı gibi algılıyor. Çünkü alternatif görüşlerin duyulması zihinsel ve duygusal rahatsızlık yarattığından hayatlarının arka planında bu duyguyu yaşamak ve taşımak istemiyorlar. Bu sıkıntılı ve gergin durumdan kurtulmanın kolay yolu alternatif görüşleri reddetmek, karşı tarafı şeytanlaştırmak, onları hiçleştirmekten geçiyor. Meselenin zeka ile ilgisi de yoktur. Birey zeki bir mühendis olabilir ama kimliğiyle bütünleşmiş alanlarda aynı bilişsel önyargılar ve kalıplar içinde, öngörülü ve akıllıca davranmayabiliyor.

İnsanlar kanıtlara nesnel biçimde yaklaşmak yerine, önceden benimsedikleri inançları doğrulayan bilgileri kabul etmeye, çelişenleri ise reddetmeye ya da minimize etmeye eğilimliler. Bu eğilim özellikle temel kimlik kabul edilen siyaset, lider, din, millet gibi konularda güçleniyor, mantık ve akıl yürütmeyi bırakıyorlar. Bu durumda "herkes söylüyorsa doğrudur" yankısı devreye giriyor, eleştirel ve farklı düşünme eşiği düştükçe düşüyor.

***

Böylesi bir toplum kendi değerlerine karşı çıkan veya uyuşmayan bir bürokratın yolsuzluk yapmadığı halde yapmış gibi, devletin, yargının ve medyanın yaptırım ve kontrol gücü ile kuşatılarak, asılsız iddialara maruz kalarak cezalandırılmasını hiç tereddüt etmeden onaylıyor. Bu algı manipülasyonları o kitlede tutkuyla karşılık buluyor. Gerçekliğe karşı üretilen sahte, uydurma düzenlenmeler, dış müdahaleleri görmezden gelerek o bürokratın kesinlikle suçlu olduğunu düşündürtüyor. Gerçekliğin deforme halini, tek ve geçerli doğru olarak içselleştiriliyor. Yalın bir içselleştirmenin ötesinde memnun olma, haz alma, öfkelerini giderme, tehdit algısını savuşturma eğilimi içindeler. Olayları algılama biçimleri ve uyarıcılara verdikleri anlamlar, şartların içeriğini ve doğruluğunu sorgulayacak bilinci kısıtlıyor.

Burada dikkat çekici olan nokta, bireylerin normal yaşamlarında göze batacak eylem içinde olmamaları; faturalarını zamanında yatıran, market etiketlerini kontrol eden ve hesap yapabilen, apartmanın sorunlarını çözmek için ortak kararlar alan, çocuğunu üniversiteye girsin diye endişelenen sıradan insanlar. Siyaset, din, liderlik, ideoloji gibi kimlik alanlarında farklı bir zihinsel işleyiş gösteriyorlar. Güven arayışı ile kimliğini ait hissettiği kitleye sahip çıkma ve onları taklit edip yüceltme eğilimi ortaya çıkıyor. Ait olmak, dışlanma endişesini bertaraf ediyor.

Ülkenin geleceğine yönelik önemli bir siyasal ya da ekonomik karar almak gerektiğinde ait olduğu kitlenin etkisinde kalıyor ve ortak bilincin inançlarını gerçek olarak algılıyorlar. Olağan, güncel, dünyanın farklı düşüncelerini, farklı bakış açılarını görmeye ve alternatifleri duymaya son derece isteksiz ve tahammülsüzler. Diğer kesimin yönelttiği her eleştiriyi, doğrudan kendi varlıklarına ve onurlarına yapılmış bir saldırı olarak kabul ederlerken, kendi grubunun hatalarını görmezden geliyor ve karşıt görüşlülerin her eylemini kötü niyetli ilan ediyorlar.

Bireyler bu noktada kendi inanç dünyalarını korumak adına mantıklı düşünceden uzaklaştıklarını farketmiyor; fikirler bireysel ve toplumsal bir varoluş mücadelesine dönüşüyor. Kutuplaşmış ve otoriter toplumlarda düşüncelerin kimlikle kemikleşmesi, toplumun bir kesimini güven (!)  içinde hissettirirken diğer kesimini de derin endişelere sürüklüyor.

Kutuplaşmadan beslenen otoriter yapı daha güçleniyor, daha keskin kurallar muhaliflerin aleyhine konuluyor. Bu keskin ayırım kendi kitlelerindeki aidiyetleri manipüle etmek ve kontrol altında tutmak için de kullanılıyor.

Kutuplaşan toplum sosyal patlama noktasına sürüklenecektir. Farklı fikirlere tahammülsüzlük, toplumsal diyalog zeminini tamamen yok ediyor ve hukukun yerini kitlelerin anlık öfkesi ve intikam arzusu alıyor. İşini doğru yapan ancak ideolojiye uymayan dürüst bürokratlar sistem dışına itiliyor, sadece itilmekle kalmıyor tümden yok etme arzusuyla taraflı yargıya teslim ediliyor. Bir kişi veya grup "çete başı", "çıkarcı", "ahlaksız", "yalancı", "inançsız" gibi kategorilere yerleştirildiğinde, insanlar normal şartlarda kabul etmeyecekleri uygulamaları ona meşru görmeye başlıyor. Dışlama ve düşmanlaştırma adalet kavramını ele geçirip, distopik, karanlık, korkudan beslenen bir dünya kuruluyor.

Bu durumda, "Bu bürokrat gerçekten suçlu mu," olmaktan çıkıyor ve yerini, "kesin suçludur," düşüncesine bırakıyor. Oysa bürokratın gelecekte otoriteyi sarsabilecek özelliklere sahip olduğundan dolayı sistem dışına itilmesi, öğütülmesi gerçeğinden kaynaklandığını ve bu amaç doğrultusunda kanıtların, kişilerin, davaların uydurulduğunu görmüyorlar. Karşıt görüşlü bürokratın cezalandırılması, kitlenin otoriteye sadakatini pekiştiriyor. Burada karşı grubun güç kaybettiğini, kendi grubunun üstünlüğünü hissetmek ise kişide tatmin ve çoşku duygusu yaratıyor. Bu durumda bağlı olduğu otoriteye, kitleye, fikre inanç sadece bilişsel değil, duygusal olarak da büyük bir ödül ve haz sağlıyor.

O bürokrat otoritenin sarmalına girdiğinde mücadelesinin netice vermeyeceği aşikardır. Çünkü sistem en küçük destekçisinden yargısına kadar ele geçirilmiştir ve taraflıdır; önce sonuca karar verilmiş, sonra o sonuca uygun gerekçeler üretilmiştir. Normalde önce kanıtlar incelenir, sonra hüküm verilir. Fakat kutuplaştırılmış karşıt koşulların mücadelesinde süreç tersine döner; önce hüküm verilir sonra hükmü destekleyecek argümanlar üretilir ve sunulur. Bu yüzden süreç adil ve hukuki değildir; delil eksikliği önemsenmez, kanıtlar ve çelişkiler görmezden gelinir, asılsız iddialar kolayca kabul edilir. Önce sonuç belirlenir sonra o sonucu destekleyecek gerekçeler üretilir.

Otorite, bürokrata yöneltilen suçlamaları sorgulamak için gereken bilişsel, hukuki, ahlaki çabayı harcamaz, tersine suçlamanın doğru çıkması için hazırlanan delillerle süreci yönetir ve kendi kitlesine mantıksal ve duygusal ödülünü sunar; "tehdit" giderilmiş, "adalet" sağlanmış, "öfke ve nefret" gösterilmiştir.

***

Buradan şu sonuca ulaşıyoruz: İnsan, olayların, durumların, olguların, algıların arkasındaki gerçeği arayan bir varlıktan çok, anlamını ve kimliğini korumaya çalışan, ortak düşünceyi işine geldiği sürece yücelten bir varlıktır. Gerçek, çoğunluğun ilgisini fazla çekmez, gerçeğe ulaşmak için yoğun çabaya gerek duyulmaz. Kabul ettikleri kimliklerini, inançlarını, ideallerini korumak için ellerinden geleni yaparlar. Gerçeği ise çoğu zaman bu koruma çabasına zarar vermediği ölçüde kabul ederler ve sorgulama motivasyonu kıymetsiz olduğundan, süreci koruma motivasyonundan daha zayıf kalır.

Elbette mantıklı, iyi niyetli düşünen ve nesnel kanıtları görmezden gelmeyen toplumda büyük bir kesim var. İşte bu tutum zihnin varsayılan çalışma biçimi değildir, emek gerektiren özel bir disiplindir.

Sorun belirli bir ideolojide değil, insan zihninin genel çalışma biçimindedir. Bu durumun evrimsel bir yönü de vardır. Tarih boyunca hayatta kalmak için "olayların arkasındaki gerçeği bulmak" kadar, hatta ondan daha fazla gruba ait olmak, dışlanmamak, ortak inançları paylaşmak önemlidir. Bu nedenle insan zihni yalnızca olguları anlamaya değil, sosyal uyuma da evrilmiştir.

Modern toplumlarda propaganda algı yönetiminin en güçlü dayanaklarından birini oluşturur. İnsanlar çoğu zaman tamamen sahte bir anlatıya kanarken, o anlatının kendi kimliklerini, öfkelerini, korkularını, aidiyetlerini ve beklentilerini doğruladığı için ona sarılırlar. Bu nedenle bir iddianın doğruluğu ile toplumsal kabulü arasında doğrudan bir ilişki yoktur. Tarihte de günümüzde de insanlar birçok kez kanıtların gücü nedeniyle değil, kimliklerinin ve duygularının yönlendirmesiyle belirli anlatıları "gerçek" olarak benimsemişlerdir.

Bu noktada filozof Friedrich Nietzsche’ye göre insan aklı, nesnel ve tarafsız bir hakikat arayıcısı değildir; aksine, bireyin içgüdüsel ihtiyaçlarını, önceden benimsediği dogmaları, ahlaki yargıları ve kimliğini haklı çıkarmaya çalışan kurnaz bir avukattır. "Ahlak Dışı Anlamda Hakikat ve Yalan Üzerine" (Truth and Lie in an Extra-Moral Sense) adlı makalesinde Nietzsche, insan zihninin "hakikat" dediği şeylerin aslında sadece toplumun ortaklaşa kabul ettiği ve zamanla kökenini unuttuğu yanılsamalar (metaforlar) olduğunu söyler: "Hakikatler, illüzyon oldukları unutulmuş illüzyonlardır." Ona göre insan, dili kullanarak gerçeğin kendisini değil, sadece nesnelerin zihnindeki yansımalarını (metaforları) kodlar. Zamanla bu metaforlar katılaşır, dogmalaşır ve toplum tarafından "mutlak hakikat" ilan edilir (1) (2)

Sorun yalnızca bilgi eksikliği değil; kimlik, aidiyet, güç ilişkileri, duygusal ihtiyaçlar ve grup psikolojisinin tarihsel süreçte birlikte ürettiği değerlerin yerleşerek gerçeklik olarak algılanmasıdır. Böyle bir durumda insanlar yalnızca bir görüşe sahip olmazlar; o görüşün içinde yaşar, dünyayı onun filtresinden görür ve alternatif gerçeklikleri tehdit olarak algılamaya başlarlar. Böylesi bir algıda hiyerarşik düzeni önceleyen bireylerin, "tek doğru" anlatılara daha hızlı tutunuyorlar. Bu katı anlayış onlara; fikirlere sahip çıkma, savunma, irade koyma, kimliği koruma, düzeni devam ettirme, taraf olma, bertaraf etme, direnç gösterme, cezalandırma, otorite kurma imkanı veriyor.

Burada betimlenen insanlar "eğitimsiz" ya da "kötü niyetli" olmak zorunda değil; çoğu durumda işleyen şey, evrimsel olarak kök salmış grup aidiyetini yüceltme ve bilişsel kestirme yolları kullanarak tarafını, yönünü, düşünce kalıplarını seçmektir.

Devlet, yargı ve medya koordineli biçimde tek bir anlatıyı her durumda ön plana çıkardığında, bireyin bağımsız doğrulama yapması hem zor, hem kısıtlı hale geliyor. Ama bu durum, ortaya çıkan adaletsizliği mazur göstermiyor, yalnızca mekanizmanın kontrol gücünü anlamaya yardımcı oluyor.

İnsanca Pek İnsanca (Human, All Too Human) kitabında Nietzsche, insanın mantığı ve aklı, dış dünyadaki nesnel gerçekliği anlamak için değil, insanın kendi varlığını ve inançlarını korumak amacıyla bir araç olarak evrildiğini söyler. "İnançlar hakikat düşmanları olarak, yalanlardan daha tehlikelidir," der. Bir insan önce neye inanmak istediğine (çıkarlarına, korkularına veya kültürüne göre) karar verir; dogmatik akıl ise daha sonra devreye girerek bu inancı mantıklı gösterecek deliller uyduran sadık bir hizmetkara dönüşür. 

Sonucu baştan belli güdümlü akıl yürütücüler, dürüst bürokratı öğüten edilgen akıl sahipleri, dogmatik ve kötücül olduğunuzu siz fark etmiyorsunuz ama birileri; etkin ve yaratıcı akıllar, farklı perspektif sahipleri fark ediyor. Gelişmediği halde gelişmeyi reddeden aklınızın yarattığı kurnazlık ve aç gözlülük bir yere kadar…

 

(1)  https://bookoblivion.com/2018/01/16/truth-and-lie-nietzsche/

(2)  https://www.themarginalian.org/2018/03/26/nietzsche-on-truth-and-lies-in-a-nonmoral-sense/

 

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -5-

Toplumun bir kısmı, siyasi otoritenin, yöneticilerin, dini liderlerin veya din adamlarının sunduğu "Din, günah, kader, itaat" vurgulu yorumları sorgulamaya isteksizdir. "Bu işin fıtratında var," lafını hatırlıyorsunuzdur. Soma maden facianın ardından yaptığı açıklamalarda Başbakan, (Zat sonra Cumhurbaşkanı oldu) maden ocaklarında bu tür kazaların olmasının işin doğasında (fıtratında) olduğunu belirtmiş ve bu ifadeler büyük tartışmalara neden olmuştu. Fakat bu laf, yetersiz denetimleri, çalışma şartlarının ağırlığı, teknik yetersizliği, can güvenliği, fazla çalıştırma gibi iş ortamında sağlanması gereken tedbirleri görmezden gelmek, kendi kabahatlerini örtmek için bilerek sarfedilmişti. Toplumun bir kısmı "kader" söylemini onaylayarak, siyasi otoriteye itaatini gösterirken, kazanın nedenleri konusunda susmayı ve düşünmemeyi tercih etmişti. Görüldüğü gibi yaşanan vahim olayın yapısal sorunlardan ziyade "alın yazısı" olarak görülmesi, toplumsal öfkeyi dindirmeyi amaçlayan, otoritelerine zarar getirmemek için siyasi sonuçları olan algı yönetimini amaçlayan bir çıkıştı.

Toplumsal sorunların insan eliyle değiştirilebilir olmasını ve yapısal nedenlerden kopartılarak kader, fıtrat veya ilahi takdir alanına taşınması, eleştiri ve hesap sorma talebini zayıflatmıştır. Soma örneğinde tartışmanın merkezinde şu soru vardı: "Bu ölümler kaçınılmaz mıydı, yoksa önlenebilir miydi?" Eğer bir olay önlenebilir teknik, hukuki ve idari eksikliklerden kaynaklanıyorsa, sorumluluk insanlara, kurumlara, bakanlıklara ve hükümete yönlendirilmelidir. Ancak olay "fıtrat, kader, alın yazısı" çerçevesinde sunulduğunda dikkat, devleti yönetenlerden çok sonucun kabullenilmesine odaklanıyor. Başbakan da halkını ve kendini destekleyenlerin bu yönde düşüneceklerini bildiği için algıyı dinsel söylemlere kaydırarak olayın yükümlülüğünden sıyrılmaya çalışıyor.

Elbette kazasız bir dünya yok. Ama böylesi büyük kazalarda sorumluluğun kişilere ve kurumlara yönelmesini engellemek için dini terimler ve özellikle de kader kavramı kullanılıyor. Siyasi, toplumsal, yapısal sorunların sorgulanmasını azaltmak, yaşanan acıyı anlamlandırmaya yardımcı olmak, korkuyla baş etmeyi kolaylaştırmak için bir anahtarı gibi öne sürülüyor.

Çünkü maden kazaları, iş cinayetleri, depremler veya diğer felaketler söz konusu olduğunda insanların sorduğu soru genellikle "neden oldu," değil, "önlenebilir miydi," sorusudur. Eğer önlenebilir olduğu düşünülüyorsa, kader söylemi kamuoyu açısından yeterli bir açıklama olarak görülmez. 

Kaderci kültüre sahip olduğumuz için bireyler ve topluluklar, olayların sosyal ve yapısal gerçekliği değiştirebilecekleri inancını daha az hissediyorlar. Bunun sonucunda, hak arama eğilimi zayıflayıyor, kurumların hesap verebilirliği göz ardı ediliyor, çalışma koşulları, güvenlik standartları ve denetim talepleri geri planda kalıyor. İtaat ve kabullenme, eleştiri ve sorgulamanın önüne geçiyor bu da bir sonraki kazanın önlenebilir olma ihtimalini azaltıyor.

Eğer kader ve fıtrat söylemi, ihmal, denetimsizlik, kötü çalışma koşulları ve kurumsal sorumluluğu görünmez kılacak şekilde kullanılıyorsa, bu durumda kavramın işlevi siyasal hale geliyor. Böyle bir kullanım, toplumsal öfkeyi yatıştırırken aynı zamanda değişim talebini de zayıflatıyor. Bu nedenle kader söyleminin hangi bağlamda ve ne amaçla kullanıldığı, kavramın kendisinden bile daha belirleyici hale geliyor.

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e, aileden okula kadar uzanan birçok kurumda eleştirel sorgulamadan çok hiyerarşiye uyum ödüllendirilmiştir. Uzun süre otoriteye dayalı siyasal ve kültürel yapılarda "tebaa" olarak yaşamış topluma "itaat" erdem olarak sunulmuştur. Bundan dolayı toplumumuz, yöneticilerin açıklamalarını kabul etmeyi daha güvenli görebilmektedir.

Eğer din sürekli olarak, sabır, itaat, tevekkül, kader, ekseninde anlatılıyor ve toplum bu söyleme değer veriyorsa; buna karşılık adalet, hak arama, zulme karşı çıkma, yöneticiyi eleştirme, tedbir ve sorumluluk gibi kavramlar geri planda bırakılıyorsa din bir adalet aracı olmaktan çıkıp, mevcut düzeni koruyan toplumsal, pasif bir kabulleniş mekanizmasına dönüşüyor. Sonuçta, sürekli sabır ve tevekkülün işlenmesi, bireylerde "dünyevi sorunları tamamen ilahi iradeye ve kadere bırakma," algısı yaratıyor. Bu durum ise toplumsal refleksleri ve hesap sorma iradesini zayıflatıyor elbette.

İnsanlar yaşadıkları dünyanın anlamlı ve düzenli olduğuna inanmak isterler. Eğer yüzlerce insanın, ihmaller nedeniyle öldüğünü kabul ederlerse, dünyanın ne kadar kırılgan ve adaletsiz olduğunu da kabul etmeleri gerekir. "Kader" açıklaması bu rahatsız edici gerçekle yüzleşmeyi kolaylaştırıyor. Bireyler, kontrol edemediği acı ve kötülükleri "ilahi bir düzene ve imtihan kavramına" bağlayarak hayatın anlamı olduğunun inancının devamı ve zihinsel, ruhsal rahatlama ile olumlayarak yaşamak ister. Acıya ve başa gelenlere şikayet etmeden katlanmanın Tanrı’ya olan güveni sürdürmenin, ona ve yarattığı dünyaya isyan etmemenin, cenneti kazanmanın ve varlığını sonsuza dek sürdürmenin bir yoludur "imtihan" kavramı; anlamsız acıyı anlamlı bir senaryoya dönüştürür ve kontrolsüz olanı kontrollü gibi gösterir. (1)

Toplumun bir kesimi, "Neden bütün tedbirler alınmadı, sorumlular kim, denetimler yeterli miydi," diye sormuyor da, "Olacağı varmış, takdir-i ilahi, elden ne gelir, kader, fıtrat," gibi açıklamalara kolayca yöneliyor? Bu, aslında vatandaşlık kültürüyle ilgilidir. Hak arama kültürünün yanında, hak ve adalet kavramları yerleşmiş, hukuka güvenin de güçlü olduğu toplumlarda geçerli bir mekanizmadır. 

Bu durum bir halkın "düşünemediği" anlamına gelmez. Daha çok, tarih boyunca oluşmuş bir kültürel alışkanlıkların sistemine dahil olduğu anlamına gelir. İnsanlar çocukluktan itibaren hangi davranışların ödüllendirildiğini öğrenirler. Eğer sorgulama yerine uyum, eleştiri yerine sadakat, hak arama yerine sabır daha fazla teşvik ediliyorsa, zamanla bunlar normal ve doğal davranış biçimleri olarak görülmeye başlanır.

Bu nedenle mesele yalnızca bireysel zeka veya eğitim meselesi değildir. Toplumun hangi değerleri yücelttiğiyle ve "KUTSALLAŞTIRMA" ile ilgilidir. Bir toplumda, "iyi vatandaş" tanımı itaat eden kişi olarak kurulursa farklı, sorgulayan ve hesap soran kişi olarak kurulursa farklı sonuçlar ortaya çıkarır. Soma maden faciası gibi olaylar sonrasında verilen tepkiler de çoğu zaman bu daha derin kültürel çerçevenin bir yansıması ve olaya yaklaşım biçimidir. Tabii ki bu yaklaşım biçimi yanlış ve eksiktir. Kültürel çerçevesini tanımlamak edilgen, pasif, otoriteye biat eden bir vatandaşlığı kabul edilebilir kılmaz.

Aynı zamanda insanların desteklediği bir yönetimin ihmali sonucu insanların öldüğünü kabul etmek rahatsız edicidir. Bu rahatsızlığı azaltmanın yollarından biri, olayın kaderle ilgili olduğuna inanmak ve sorgulamadan onaylamaktır. Asıl mesele, bazı durumlarda insanların eleştirel ve nedensel düşünme ölçütlerini askıya almalarıdır. Özellikle dini veya siyasi otoritelerin yorumları, grup kimliğiyle birleştiğinde, olayın nesnel değerlendirilmesinin yani eleştirel muhakemenin önüne geçiyor.

Kaderciliğin siyasallaşması, ülkemizde yapısal bir olgudur. Farklı güçlerin teknik, bürokratik, uygulamaya yönelik ihmalleri, denetimsizlikleri ve sistem hatalarını örtbas etmek için metafizik kavramlara başvurması, toplumsal hesap sorma mekanizmalarını sonuçsuz kılmayı amaçlamaktadır. İnsani sorumluluktan kaçma adına "fıtrat veya kader" denilerek insan iradesinin ve inisiyatifinin dışına çıkarılıyor. "Elde olmayan sebeplerden ya da kaderde yazılıysa" diyerek özel ve kamu kurumlarının kusurları, korunma reflekslerinden ve beklentilerinden dolayı bertaraf ediliyor. 

Dini sembollere ve itaat kültürüne bağlı kitleler, yaşanan trajediyi bir "İmtihan" olarak görmeye teşvik ediliyor ve toplumsal muhalefetin önüne, dini söylemle de "İsyankar" olmanın da önüne geçilmek isteniyor. İlahi iradeye karşı gelinemeyeceği algısı yaratılarak, hukuki ve siyasi hesap sorma süreçlerinin önü kesiliyor. İşçilerin hak arama, sendikalaşma ve daha güvenli çalışma koşulları talep etme refleksleri "Kaderine razı olan inançlı vatandaş" övgüsüyle zayıflatılıyor. Bu söylem, siyasi, hukuksal, yapısal, ekonomik statünün zarar görmeden aynen devam etmesini sağlayan bir zırh gibi otoriter biat alanı yaratıyor. Akil ALPARSLAN 2026

(1) https://akilalparslan.blogspot.com/2026/01/imtihan-kavramina-agnostik-bakis.html

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -4-

Türkiye'deki dini otoriteler ve geleneksel yapılar, Kur'an dilini halka sunarken belirli retoriksel stratejiler geliştirmiştir. Arapça metin, sıradan insanın çözemeyeceği kadar "Derin, gizemli ve mucizevi" bir retorikle, "Ulaşılmaz ve sıradan her fani anlayamaz," olarak tanımlanmıştır. "Arapça o kadar zengin bir dildir ki Türkçe çevirisi asıl manayı öldürür" kuralı da metnin orijinal sözleri ve sesleri koruma gayesi taşırken, halkın meal veya tefsir okuyarak metne doğrudan yönelmesini arka plana itmiştir.

Aslolan Arapça ise Arapça bilmeyen halk ne yapacak? "Kur’an Arap halkına gönderilmiştir," diyemeyeceği için de Kur’an’ın evrenselliğini nasıl anlayacak?

Arapçayı ilahileştiren düşünceler, anlamı sıradanlaştırmama isteği ile metnin kendisini rasyonel bir rehber olmaktan çıkarıp, dokunulmaz bir kutsal nesneye dönüştürmüştür. Bir anlamda, kendi dilinde okunması değil anlaşılmasa da Arapça okunmasının yeğlendiği argümanlar sunulmuştur. Oysa anlaşılmak üzere gönderilen bir kitabı anlamadan okunursa ya da daha doğru bir tanımla seslendirilirse analiz gücü neredeyse tamamen devre dışı kalır. Mesaj ve emirlerin gücünü ölçmek için önce argümanı anlamak gerekir.

Arapça Kur'an, Türkiye’de tam da anlaşılmadığı için hareli, sınırsız bir mistisizm alanı yaratmıştır. Ses, anlamdan önce bir duygu bağı haline gelmiştir. Anlaşılmayan bir metin, sorgulamayı ve eleştirel düşünceyi mümkün kılmaz. Sadece ezbere ve sese dayalı bir dindarlık, kitlelerin itaatkar kalmasını ve dogmaların sorgulanmadan nesilden nesile aktarılmasını kolaylaştırmıştır. Bu nedenle halk arasında Kur'an ile kurulan ilişki çoğu zaman anlam merkezli değil, ses, ritim, telaffuz ve kutsallık bağlantılı bir ilişkiye dönüşmüştür; ne söylediğinden çok, metnin okunmasının, dinlenmesinin veya fiziksel varlığının taşıdığı düşünülen manevi etkiye odaklanılmıştır. "Bu ayeti okumak ve kaç kez tekrar etmek ne kadar sevap," sorusu "Bu ayet ne demek istiyor," sorusundan daha değerli, daha merkezi mistik ritüel haline gelmiştir.

Metni anlayarak okumak, tarihsel bağlamını öğrenmeyi, çelişki gibi görünen noktalarla yüzleşmeyi, farklı yorumları değerlendirmeyi ve bazen kişinin mevcut inançlarıyla çatışan sonuçlara ulaşmayı göze almayı gerektirir. Buna karşılık sembolik ve ritüel merkezli bir dindarlığın çok daha düşük bilişsel ve eylemsel faaliyetlere ihtiyaç duyduğu bir gerçektir.

"Bu ayetin ne dediği ve günümüze etkisi," ile "Bu sureyi her gün, kaç kez okursam manevi kazanç seviyem ne olur, ne elde ederim," şeklindeki yaklaşım arasında büyük bir zihinsel ve düşünsel farklılık vardır. Birinci yaklaşım analiz, yorum ve bazen rahatsız edici soruların cevaplarını düşünmek, bilgiyi işleyen, değerlendiren ve hisseden bir bilinci gerektirir. İkincisi ise daha nettir, detaysızdır, pratiktir, içeriği önemsemeyen, alışkanlıklara dayalıdır ve daha az içsel gerilim üretir.

Kutsal metin etrafında iki farklı odak merkezi oluşur:

a) Bilişsel, anlam ve etik merkezli yaklaşımda "Metin ne söylüyor," diye soruluyor. "Ben de ne talep ediyor?" "Adalet, dürüstlük, merhamet ve insan ilişkileri konusunda ne diyor?" "Günlük hayatta hangi davranış değişikliklerini gerektiriyor?" "Söyledikleriyle mevcut kültür arasında gerilim var mı?"

b) Sembolik, mistik ve kutsallık merkezli odaklanmada ise "Kutsal kitaba nasıl dokunulmalı," diye soruluyor. "Nerede saklanmalı?" "Nasıl konulmalı, nasıl kaldırılmalı, nasıl taşınmalı?" "Hangi ritüellerle ona saygı gösterilmeli?" "Hangi kağıda basılmalı, süslemeleri nasıl olmalı?" "Fiziksel varlığından nasıl şifa, bereket elde edilmeli?"

İkinci yaklaşımda insanlar dikkati, metnin içeriğinden çok temsil ettiği kutsallığa, taşıdığına inanılan tılsıma ve nesnelliğine yöneltiyor. Böylece etik ve düşünsel sorgulama geri planda kalırken sembolik davranışlar ön plana çıkıyor.

Örneğin bir toplumda, kul hakkı yememek, adil davranmak, iftira atmamak, yoksulu gözetmek, yalan söylememek, ticarette dürüst olmak, iyi bir insan olmak gibi ilkelerden çok Kur’an’ı yüksek yere koymak, abdestsiz dokunmamak, evde bulundurmanın bereket getireceğine ve kazayı-belayı savacanağına inanmak gibi davranışların daha görünür hale gelmesi, kutsal metnin bilişsel ve etik işlevinden sıyrılıp sembolik işlevine doğru yoğunlaşmayı gösteriyor.

Kur’an kendisine uyulmasını ister, insanların farklı, şekilci değerler uydurarak özünden uzaklaştırılmasını değil.

Kutsal bir metnin içerdiği ahlaki ve toplumsal ilkeleri hayata geçirmek, sürekli öz denetim, eleştiri, davranış değişikliği, çıkar çatışmalarıyla yüzleşme, irade koyma, hoşgörü ve uzun vadeli emek gerektirir. Adaletli olmak, kul hakkı yememek, liyakati savunmak, yalan söylememek veya güç karşısında doğruyu söylemek gibi ilkeler insanı akli, iradi, ahlaki ve vicdani olarak zorlar. İnsanlardan yalnızca bir ritüel değil, karakter dönüşümü talep eder. Oysa şekilci ritüeller çok kolay icra edilir ve dışarıdan gözlemlenebilir, ortak değer haline geldiği için toplum tarafından kolayca tanınır ve takdir görür. Karşılıklı birbirlerine "Dindar" hissi vermek aynı gruba aidiyeti pekiştirir. "Dindar görünmenin" ahlaklı, güvenilir ve iyi insan izlenim yaratacağını ve yeterli olacağını düşünerek kendilerini böylesi göstergeler ile konumlandırırlar. Bu nedenle bazı davranışlar yalnızca dini değil, aynı zamanda psikolojik ve sosyal işaretlerdir.

Sembollere gösterilen kutsal saygı arttıkça, metnin içerdiği ahlaki taleplerin günlük yaşamdaki etkisi aynı oranda artmıyor aksine azalıyor; zamanla bu paradoks ortaya çıkıyor. Hatta bazen fiziksel olgulara yönelik saygı ile metnin içeriğine bağlılık birbirinden oldukça bağımsız hale gelebiliyor. Örneğin, bir kişi kutsal değerler; Allah, Kur’an, namaz ile söze başlayıp, İslamın adalet, dürüstlük veya hak-hukuk konusundaki çağrılarını hayatında sınırlı ölçüde uyguluyor ya da hiç  uygulamıyor. Ritüelleri, şeklen gösterdiği saygıyı ve ilgiyi kendi dindarlığı, gelişimi, kişiliği için yeterli sayıyor. Dinin özünü, ahlaki ve toplumsal mesajını unutup yalnızca dış görünüşe veriyor.

Pekçok kişi dindar görünmeyi, iyi bir insan olma ve ahlaki bir olgunlaşma yöntemi gibi kullanıyor. Görünümünü dinin beklentileri yerine getirmekten daha fazla önemsiyor ve dinin çağrılarına uymamanın yarattığı boşluk duygusunu, sembolik olgulara fiziksel olarak aşırı saygı göstererek telafi etmeye çalışıyor. Etik ve zihni sorgulamanın yerini bu sembolik inançlar, ritüeller alıyor.

Antropolojik açıdan bu şaşırtıcı değildir. İnsan zihni soyut inanç ve ahlaki ilkeleri uygulamaktan çok somut sembollerle ilişki kurmayı, hemen uygulanabilen davranışları tercih etmeyi daha kolay bulur. Kutsal bir kitabın adalet anlayışını, sosyal önerilerini hayatın her alanına taşımak uzun ve zahmetli bir süreçtir, oysa özel bir bez içinde saklamak, yüksek bir rafa koymak ise anlık, hızlı, kolay ve görünür bir saygı göstergesidir. Bir kitabın öğrettiği adalet anlayışını iş hayatında uygulamak yıllar sürebilir; fakat kitabı öpüp başa koymak birkaç saniye sürer ve çevreden anında olumlu geri bildirim alır. Üstelik bu göstergeler ile algıyı yönetiyorlar, kendisi gibi düşünen insanlardan oluşan bir toplumda karşılık bulduğu, dini değerlere sahip olduğu önsel fikrini verdiği için rahatlık hissediyorlar.

Sonuçta,  insanların kutsal metinleri veya ahlaki sorumlulukları algılama biçimi de kendi kişiliklerine, zihinsel kapasitelerine, analiz yeteneklerine, kişisel çıkarlarına, korkularına ve kültürel kodlarına göre şekilleniyor. Kişi, dini sadece bir "Sembolik ritüeller bütünü" olarak algıladığında, onun adalet ve dürüstlük gibi ahlaki boyutlarını görmezden gelebiliyor. Psikolojik açıdan bakıldığında insanlar çoğu zaman varoluşsal belirsizlikten hoşlanmazlar. Belirsizlik kaygı yaratır. Buna karşılık ritüeller, kutsal nesnelerde aranan tılsımlar, beklenen mucizeler, tekrar edilen dualar ve semboller güvenli alan oluşturuyor. Bu yüzden mistik ve sembolik dindarlık yalnızca bilgisizlikten, kolaycılıktan, şekilcilikten değil, aynı zamanda psikolojik ihtiyaçlardan da besleniyor. Akil ALPARSLAN 2026

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA - 3

Osmanlı'da cuma hutbeleri, devlet meşruiyetini halka duyurma aracıydı. (1) Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından hazırlanan hutbeler üzerine yapılan araştırmalarda ortaya konulduğuna göre hutbelerde daha ziyade ibadet, dini ve milli günler ve haftalar, sosyal ve toplumsal hayat ve ahlak ile ilgili konular ele alınmış, bu bağlamda ibadet, Allah’a teslimiyet, günlük hayatta dikkat edilmesi gereken hususlar, komşuluk, akraba ilişkileri, şehitlik ve gazilik, kul hakkı gibi konulara yer verilmiştir.(2)

Türkiye'de ortalama bir yurttaş, on iki yıllık eğitim boyunca sorgulama becerisi kazanmadan, her hafta camilerde aynı merkezi mesajı alarak, sosyal medyada duygu yönetimine dayalı içeriklerle çevrilmiş olarak ve kimliğini inancıyla özdeşleştirerek yetişkinliğe ulaşır. (Burada elbette camiye giden, dini içerikli medyayı takip eden, eleştirel düşünmeyen kesimden bahsediyorum) Çünkü sorun argüman eksikliği değildir argümanın işleyeceği zihinsel altyapı hiç kurulmamıştır ve pasiftir.

Günümüzde de Cuma namazı ortak ve Cuma hutbesi merkezi bir ritüeldir. Türkiye'de Cuma hutbeleri Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yazılır ve tüm vaizler aynı metni okur. Bu, dünyada oldukça nadir bir uygulamadır. Her hafta aynı anda 80.000'den fazla camide aynı mesaj verilir ve mesaj ile kitlesel senkronizasyon sağlanır. Hutbenin içeriğinden bağımsız olarak merkezi otoritenin sunduğu düşünceler "evrensel, dinsel, yaşamsal gerçek" orak sunulur. Hutbe monologdur ve soru sorulmaz, itiraz edilmez, tartışılmaz, kimse sesini çıkaramaz.

Hutbenin cami atmosferinde toplu dinlenilmesi, bireysel sorgulamayı azaltır ve kolektif duygu üretir. Şu tür ifadeler tanıdık gelir: "Bunu sorgulamak günah..." Bu aslında retorik bir kestirme yoludur çünkü tartışmayı kapatır, otoriteyi korur ve söylemlerin devamını sağlar.

Diyanet'in hükümete yakın söylemler üretmesi, siyasi kararların dini referanslarla sunulması ise siyasi iktidarı dini dokunulmazlık zırhıyla kaplar. Sonuçta siyasi bir kararı eleştirmek, dini bir kurumu eleştirmek haline gelir. Kimse, dini söylemle harmanlanmış siyasi kararları eleştiremez ve doğru olduğunu düşünmeye başlar.

Toplumun belirli kesimlerinin eleştirel söylemlere tepki verememesinin arkasında psikolojik, sosyolojik ve kurumsal birçok dinamikler yatmaktadır. Bireyler vazgeçilmez buldukları değerler ortamında gördükleri konuşmacıların yanlış, mantık dışı, hatalı düşüncelerini görememe, görmezden gelme, sessiz kalma eğilimi gösterirler. Ya da bunların yerleşik rutinler olup sıradanlaşmış, aşılamaz, tartışılamaz değer kalıpları olduğunu düşünürler. Kimse ses çıkarmayınca insanlar kendi görüşlerini diğer insanlarla eşleştirir, aidiyet duygusuyla eleştiriyi düşünmez bile.

***

Türkiye'de medyadaki popüler vaizlerin konuşmalarında tekrar eden yapılar vardır. Önce korku sarmalı yaratılır; kötü davranış örnekleri, cehennem azabı anlatılır, dinleyici varoluşsal kaygıya sokulur, suçluluk psikolojisi yaratılır. Ardından dini çözümleri, teselli ve ödülleri sunulur. Vaizlerin birçoğu, bireylere sıkıntılarından kurtulma, anlam arayışında doğru yolu gösterip çare vaat ederek dinsel bir umut ve motivasyon aşılarlar. Vaazlarda sıkça işlenen günahkarlık ve affedilme temaları, takipçilerde sürekli bir kaygı psikolojisi yaratırken, aynı zamanda tam itaat ettiklerinde elde ettikleri kurtarılmışlık ve değerlilik duygusunu vermeye çalışır. Popüler figürler, kişisel gelişim ile dini harmanlayarak sosyal medyada veya televizyonda takipçilerin kendi kararlarını almak yerine lidere sığınmasını, otoriteye biatı isterler. Bu da sorgulayıcı olmayan bireyin kendine yeterlilik güvenini zayıflatır.

"Milli ve manevi değerler" söylemi ile siyasi dile din eklemlenir ve bu ifade neredeyse sihirli bir kalkan işlevi görür. Neyin kapsandığı tanımlanmaz, eleştiri "değerlere saldırı" olarak çerçevelenir. İçerik değil, kimlik korunur.

Bilim ve akla vurgu yaparlar, akademik referansları araç olarak kullanırlar. Ama kaynak ve nesnel akılın görüşlerine kaynak vermezler. Bilimi ikna aracı olarak kullanırken bilimin yöntemini kullanmazlar.

Dini figürlere hatasızlık atfedilir, söyledikleri sözler şahsın değil dinin tartışılamaz kuralıymış gibi algılanır. Bu figürleri eleştirmenin dinden çıkma veya günaha girme korkusu yaratması eleştirel düşünceyi bastırır. Tarikat yapılarında şeyh ya da ileri gelenlerin sözü hiyerarşik konumlanma gereği argümansız geçerlidir çünkü onun manevi konumu vardır. "Şeyh efendi böyle buyurdu," cümlesi, tüm tartışmayı kapatır.

Bugüne değin dini bir konuşmacının "Halkın bir kesiminin benimsediği seküler değerleri alenen aşağılama" için eleştirildiği, ceza aldığı görülmemiştir. Seküler birinin düşünce özgürlüğü kapsamındaki düşüncelerini seslendirilmesi hemen cezai uygulamaları gündeme getirmiştir. Uygulamada yargı mekanizmaları, çoğunluğun inancını korumayı, azınlığın veya seküler kesimin ifade özgürlüğünü korumaktan daha öncelikli görebilmektedir.

Yargı, evrensel hukuk, düşünce özgürlüğü, evrensel ahlak gibi kuralları işletmez  ve dini referans alarak geleneksel hassasiyetlere göre davranırsa tarafsızlığını kaybeder. Siyasi gücü ve toplumsal çoğunluğu arkasına alan figürlerin söylemleri, kurumsal yapılar tarafından "dini alan içinde ve ifade özgürlüğü kapsamında" nitelendirilir, seküler veya eleştirel sesler siyasi ve dini otoriteyi tehdit eden bir unsur olarak algılanıp hızlıca cezalandırılınca hukuka olan güven azalır, çifte standart durumu ortaya çıkar. Toplumda neyin "eleştiri" neyin "hakaret" olduğu rasyonel kurallarla değil, kutsala atfedilen dokunulmazlık derecesiyle ölçüldüğünde adalet dengesini kaybeder. Dini bir figürün çağ dışı veya hak kısıtlayıcı söylemi dini bir referansa (hadis, ayet yorumu) dayandırıldığında yasal ve şifai bir koruma zırhı kazanır. Seküler kesime ön yargılı yaklaşımlar, eleştirel düşünen kitleler üzerinde bir "korku iklimi" ve otosansür yaratarak adaletsizliğin kanıksanmasına ve toplumsal ayrışmaya yol açar. Bu durum, hukukun üstünlüğü ilkesinin tam olarak yerleşmediği ve sekülerizm ilkesinin sadece devlet işlerinde değil, yargısal kararlarda da tarafsız uygulanmadığı toplumlarda kronik bir sorun olarak kalmaya devam eder.

Seküler bir kişiye 'mantıklı bir argüman sun, ikna et' denmez. "Sözlerini ve savunmanı zaten dinlemeyeceğim," hissi ile ötekileştirilir.

Aslında toplumun tamamı sessiz değildir; büyük bir kitle bu söylemlere sürekli tepki göstermektedir. Ancak bu tepkiler ana akım medyada ve güç odaklarında her zaman karşılık bulamamaktadır.

 (1) https://osmanlimirasi.net/index.php/omad/article/view/204

(2) https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/hutbe

Akil ALPARSLAN 2026

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -2-

Türk toplumunda ve Arapça bilmeyen diğer İslam ülkelerinde Kur’an’ın dili Arapça, kutsal olarak onaylanmış ve anlamı bilinmese bile okunması, kendi başına bir ibadet ve büyük bir sevap kaynağı olarak kabul edilmiştir. Burada bilgilenmekten daha çok ikna edici bir retorik ve kurumsallaşma söz konusudur. Ortak bir bilincin varoluş amacını yansıtırken, rasyonel değil yoğun duygusal, kültürel bir yönelim vardır. 

Kur'an okunmasına, okumanın öğrenilmesine verilen değer Türkiye’nin sosyo-kültürel ve dini yapısının en köklü dinamiklerinden biridir. İnançların, idealize edilmiş halleriyle toplumun yapısına yerleşmiş bir sosyal gerçekliktir.

Din psikolojisi ve sosyolojisi açısından bakıldığında yalnızca anlamı nedeniyle değil, seslendirilmesinin kutsallığı deneyimi, çocukluktaki koşullanma, aşırı değer atfedilmesi, kolektif kimlik, sembolik temsil, ritüel tekrar, otorite etkisi, gizem duygusu gibi mekanizmalar nedeniyle tarihsel süreçte güçlü etki yaratmıştır.

Dini kültür ögelerine "Manadan bağımsız" değer atfetme, "Mana" kadar etkilidir.

Türkiye'de ve İslam dünya çocukluktan itibaren Kur'an’ın içeriği değil, dokunulmazlığı öğretilir. Çocuk, Kur'an'ın ne dediğini anlamadan önce ona nasıl dokunacağını, onu nerede saklayacağını,  belden yukarıda tutacağını, alçak yerlere konulmayacağını, abdestsiz dokunulmayacağını, besmele ile ele alınması gerektiği, yere düştüğünde üç kez öpüp alnına koyacağını, Kur’an okunurken hareket etmeden dinlemesini öğrenir. Bu durum, zihinsel bir kavrayıştan önce bedensel bir itaat ve saygı refleksi üretir. Psikolojik ve sosyal koşullanmanı  yıllar boyunca tekrar edilen davranışlar sonucunda Kur'an, Allah’ın aktarmak istediği bilgisel bir kitap olmaktan çıkar, kutsal ve sembolik bir ilahi nesneye dönüşür. Çocukluk yaşlarında başlayan bu yoğun fiziksel ve davranışsal koşullanma, bireyin metinle kurduğu rasyonel bağı zayıflatırken, duygusal ve ritüele dayanan bağı maksimum seviyeye çıkarır.

Yani çocuk henüz metnin içeriğini bilmeden önce kitabın fiziksel varlığının ve dilinin kutsallığını öğrenmiş olur.

"Abdestsiz dokunursan çarpılırsın" veya "Belden aşağı tutarsan günah olur" gibi uyarılar, çocukta metne karşı derin bir sevgi ve merak uyandırmaktan ziyade, kutsal bir korku, çekinme ve tabu alanı yaratır. İstemeden de olsa saygısızlık yapmanın endişesini taşır. Böylesi toplumsal koşullanmaların sonraki kuşaklara aktarımı ile Kur’an’ın fiziksel varlığına otomatik ve kitlesel bir saygı üretilmiştir. Kur'an, ana işlevinden uzaklaştırılır, hayata yön veren, sorgulayan, adaleti ve ahlakı inşa eden bir rehber  ve bilgi kaynağı olmaktan çıkar; evi kazadan beladan koruyan, arabaların dikiz aynasına asılan, mezarlıklarda ölülere okunan metafizik bir kalkan, tılsımlı bir kitap haline gelir.

Kur’an’ın seslendirilmesi ve sadece dinlemek bile bir ibadet ve sevap kazanma aracına dönüşürken, ayetlerin ne anlama geldiği ve neyi emrettiği ikincil plana itilir. "Anlam" arka plana itildikçe, "form" kutsallaşır.

Kitabın içeriği bilinmediği için, kitleler Kur'an adına konuşan dini ve siyasi figürlere tamamen savunmasız hale gelir. Bir lider veya dini otorite Kur'an'ı havaya kaldırdığında veya bir ayet okuduğunda, toplumda çocukluktan beri kodlanmış olan o "Kitlesel otomatik saygı" mekanizması devreye girer. Kur’an liderin elinde kitleleri harekete geçiren ve istenen meşruiyet alanını yaratmak için bir araç olarak kullanılır. Eylemini, dini sembollerle gerekçelendirir ve sorgulanamaz alanı halk karşısında yaratır.

Toplum, Kur'an'ın getirdiği evrensel ilkeleri (adalet, liyakat, dürüstlük vb.) hayat tarzı haline getirmek yerine; ona fiziksel saygı göstererek (yüksek yere asarak, dokunmayarak, dekoratif kılıflar dikerek) dini sorumluluğunu yerine getirdiğine dair vicdani rahatlama yaşar.

İlginçtir ki, bu eleştiriyi günümüzde sadece seküler kesimden değil, İslam dünyasındaki modernist ve öze dönüşçü (öğretisel) İslam alimleri de sıklıkla yapmaktadır. Örneğin çağdaş İslam düşünürleri, bu durumu "Kur'an'ı hayatın içinden çıkarıp duvara asmak" veya "yaşayanlara değil, ölülere okunan bir kitap haline getirmek" diyerek sert bir şekilde eleştirirler.

Teolojik metin analizi halk tabanında her zaman karşılık bulmaz. Çünkü metnin anlaşılması zihinsel çaba, ahlaki irade, vicdani muhasebe, emirlere, tavsiyelere uyma, kendini sınırlama yani eylem gerektirir. Anlaşılmayan metin ise belirli bir istemde bulunmaz, içsel itkilere teşvik edici olabilir.  

Ana akım medyada dini konular haberleştirilirken kullanılan dil belirgin biçimde pasiftir, eleştiri olmaz, karşı görüş aranmaz. Dini medyada bu adım yapısal olarak yoktur ve farklı görüşlere asla yer verilmez.

Yetkili kişilerin görüşleri doğrudur, bireylerin görüşlerine yer verilmez. "Doğru yorum zaten yapılmıştır, senin yeniden düşünmene gerek yok," denmek istenir. Bu, bireyde bilgi arayışının düşünce yükünü azaltır ama aynı zamanda eleştirel düşünmeyi devre dışı bırakır. "Ne söylendiğinden çok, kimin, nasıl söylendiği" önem kazanır.

YouTube ve Instagram'da milyonlarca izlenmeye ulaşan dini içerikler arasında en çok paylaşılan videoların en çok bilgi verenler değil, en çok duygu üretenler olduğu görülür: Ağlayan hoca, titreyerek Kur'an okuyan hafız, "cehennem azabını" dramatik sesle anlatan vaiz, mekan akustiği ile boyut katılmış tınılar…

***

Kur’an kurslarında çocukların bu eğitimi alması, aileler için geleneksel ve manevi değerlere bağlılığın bir göstergesi ve bir gurur vesilesidir. Kuşaktan kuşağa aktarılan ve önemsenen bir kültürel bağlantıdır Kur’an kursuna çocuklarını göndermek. Yaz kuran kursları, yatılı kurslar veya cami eğitimleri, Türkiye'de çocukluk döneminin neredeyse ortaklaşa sosyal ritüeli haline gelmiştir. Ayrıca yetişkinler de yaş sınırına bakmaksızın bu şekilci eğitime katılmayı, inanç ve dini eğitimlerinde önemli bir aşama olarak görürler.

Eğitimlerin çok büyük bir kısmı harfleri tanımaya, sesleri doğru çıkarmaya ve fonetik uygunluğa, akıcı okumaya odaklanır. Kursa gidenlerin hemen hepsi kelime anlamını bilmez, zaten dili öğrenmek için değil alfabeyi öğrenip Kur’an’ı okuyabilmenin çabasındadırlar. Yani "Kur’an Arapçasını" doğru telaffuz etmeye gayret ederek ayetleri sadece seslendirmek onların ulaşmak istediği merhaledir.

Arapçanın Latin alfabesinde bulunmayan (boğaz harfleri, hırıltılı harfler ve kalın ünsüzler gibi) seslerini öğrenmek ve doğru telaffuz etmek, dilsel bir becerinin çok ötesinde duygusal ve psikolojik etkiler yaratır. Bazı sesler Türkçenin ses yapısına tamamen yabancıdır. Eğitim noktalarında bu telaffuz etmeyi başaran, harfleri doğru seslendiren kişide derin duygular uyanır. Kas hafızasını değiştirip bu sesleri doğru çıkarmayı başaran kişi, fiziksel ve zihinsel bir bariyeri aşmanın getirdiği büyük bir özgüven ile başarı, yetkinlik duygusu ve zorluğu yenme gururunu yaşar.

Kur'an kurslarında bu harfleri öğrenen kişiler için bu sesler sadece birer "harf" değildir; "ilahi kelamın aslına uygun sesleridir." Harfleri doğru telaffuz ettiğinde ibadetini ve duasını en kusursuz şekilde yerine getirdiğine inanır. Bu durum derin bir iç huzuru, kutsala yaklaşma, manevi hafifleme ve huşu uyandırır. Kurs ortamlarında hocanın veya diğer kişilerin "Aferin" takdiri, kişide ayrıcalıklı bir gruba ait olma ve onaylanma duygusunu kamçılar. Ortak bir kültürel ve dini mirası paylaşmanın verdiği kolektif bir mutluluk ve coşku yaşanır.

Kişi, anlamını tam olarak bilmese bile, yüzyıllardır atalarının okuduğu, İslam dünyasının ortak sesi olan o fonetik yapıyı birebir canlandırabildiğini hisseder. Bu da geçmişle ve geniş bir medeniyetle köklü tarihsel, manevi ve aşkın bir bağ kurma duygusu yaratır.

Bu durumda, Arapça metin sürekli okunur ve Arapça metin sürekli gizemini korumaya devam eder. Eğer herkes kendi diliyle doğrudan okuyor olsaydı, metin daha fazla tartışılan, eleştirilen ve yorumlanan bir metne dönüşebilirdi. Anlaşılmayan dil ise metni gündelik tartışmanın biraz dışında tutarak kutsallık duygusunu korumaya devam eder.

Kur'an okumayı sadece dini kurslarda öğrenmiş ve Arapça dil bilgisi (anlam, gramer) olmayan bir kişi, günümüz modern standart Arapça yazılmış bir coğrafya ya da Beethoven biyografisi kitabını kesinlikle kendi başına akıcı bir şekilde okuyamaz ve seslendiremez. Bu durumun önündeki en büyük engel, tamamen yazım tarzı (hareke eksikliği) ve okuma alışkanlıkları ile ilgilidir. Kurslarda Kur'an okumayı öğrenen kişiler, kelimelerin köklerini bilmedikleri için harflerin altına ve üstüne konulan harekelere (üstün, esre, ötre) ve tecvid (kurallara uygun, hatasız ve güzel okuma) işaretlerine bağımlıdır.

Modern Kitaplarda Hareke Yoktur. Günümüzde basılan Arapça coğrafya, tarih veya biyografi kitaplarında hareke kullanılmaz. Sadece harfler yan yana yazılır. Harekesiz bir metni okuyabilmek için o dildeki kelimelerin anlamını, fiil çekimlerini cümle yapısını ve konunun içeriğini bilmek gerekir. Arapça bilmeyen biri ise kelimeleri doğru seslendiremez.

Evet, bu kişi harekeli bir modern metin bulup okumaya çalışsa bile kesinlikle Kur'an'daki fonetik yapıyı ve ses benzeşimlerini (tecvid kurallarını) taklit etmeye çalışacaktır. Bunun nedeni ise Arap harflerini sadece Kur'an okurken gördüğü ve kas hafızası o yönde geliştiği için, iki harf yan yana geldiğinde otomatik olarak Kur'an'a özgü kuralları uygular. Tecvid, sadece Kur'an-ı Kerim'e özgü bir tilavet (hürmet ve estetik) sanatıdır. Günlük dildeki Modern Arapçada bu kurallar uygulanmaz. Kur'an kursundan çıkan birinin Beethoven'ın hayatını anlatırken kelimeleri genizden mırıldanarak veya yapay şekilde uzatarak okuması, bir İngiliz'in günlük gazeteyi Shakespeare dönemi tiyatro vurgularıyla veya kilise ilahisi tonuyla okumasına benzer ve sonuç komik ve hatalı olur.

Bir kurs öğrencisi günlük bir gazetedeki harfleri tanır, bazı kelimeleri tahmin edebilir ama sık duraksar, çok sayıda yanlış seslendirme yapar, akıcı okuyamaz. Bu durum biraz şuna benzer: Birinin Latin harflerini çok iyi bilmesi, onun Vietnamca ya da Avrupalı bir dili örneğin Fince bir metni akıcı okuyabileceği anlamına gelmez.

Osmanlıca’da da Kur'an'daki gibi üstün, esre, ötre bulunmaz. Kelimeleri cümlenin akışından çıkarmanız gerekir. Burada öğrencilik yıllarıma ait bir anektoda yer vermek isterim. Üniversitede Osmanlıca dersinde hocamız bir muziplik yaparak tahtaya bir kelime yazdı ve okumamızı istedi. Onbeş kişilik sınıfta çoğu hiç fikir belirtmezken sadece ben ve bir arkadaşım kelimenin okunuşunu biraz da çekinerek söyledik: "Gerizeka" yazıyor dedik. Hocamız güldü ve "Hayır," dedi. Bu cevabı vereceğimizi tahmin ediyordu aslında. Elindeki kitabı masamıza getirip "Şuradaki üç cümleyi okuyun," dedi. Biz paragrafı okurken arkadaşımın ve benim ağzımdan kelime aynı anda çıktı: "Girizgah." Hocamız ve hepimiz güldük çünkü iki kelimenin de Osmanlıca yazımı birbirine çok benziyordu, cümlenin içeriği ve akışı kelimeyi doğru okumamızı sağlamıştı.

Evet, çoğu zaman kişi bilinçsiz olarak Kur'an'da öğrendiği fonetik kalıpları başka Arapça metinlere taşır. Dolayısıyla Arapça onun için öncelikle bir anlam sistemi değil, bir ses sistemi olarak yerleşmiştir. Bu nedenle bazı kişiler Arapça bir bilim kitabını bile okurken, dinleyen biri ilk anda Kur'an okunuyor zannedebilir. Çünkü okuma tarzı, anlamdan çok Kur'an okuma tarzından ödünç alınmıştır.

Arapça bilmeyen birçok toplumda Kur'an ile kurulan ilişki anlamsal olmaktan çok, fonetik (ses temelli), estetik, ritüel bir ilişkiye dönüşmüştür. Türkiye'de birçok insan "Arapça okuyabiliyorum" dediğinde, çoğu zaman kastettiği şey Arap harflerini ve Kur'an metnini seslendirebildiğidir, yoksa modern Arapça metinleri anlayarak ve akıcı biçimde okuyabilmek değildir.

Arapça bilen birisi için Kur'an öncelikle bir hitap ve mesaj kaynağı iken, dili bilmeyen bir toplum için daha çok kutsal bir sembol ve işitsel bir bağdır.

Bu yüzden Arapça bilen bir kişi için Kur'an'ın retorik etkisi daha çok, "Bu ifade neden böyle kurulmuş, neden bu kelime kullanılmış, ne anlatılmak istenmiş, mesajın içeriği nedir," sorusuyla ilişkilidir. Türkiye'de ise etki çoğu zaman, "Bu kutsal bir metindir, kelimeleri ve sesleriyle de Allah’ın kelamıdır," ön kabulünden dolayı okunma sesini duymak, doğrudan ilahi güce maruz kalma hissi ile psikolojik ve kültürel uyarana dönüşür. Dinleyici, anlamı çözmeye çalışmak yerine doğrudan sesin yarattığı kutsallık ve huşu duygusuna teslim olur. Metin, entelektüel bir analiz nesnesi olmaktan ziyade şifa, bereket ve manevi korunma sağlayan ilahi bir sığınaktır.

Yani Arapça, toplumumuzda dini ritüellerde sadece bilgi aktaran bir araç değil, ilahi olanla bağ kuran kutsal bir dil olarak algılanır. Metnin ifade ediliş biçimi önemsenir, makamlı ve iyi okuyan hocalar halk arasında takdir görür ve tercih edilir ama okunan metnin içeriğinin ne olduğuna, mesajına ve anlamına dair sorgu ve merak olmaz. Akil ALPARSLAN 2026

YAZI DİZİSİ

KUTSALLAŞTIRMA -1-

Doğduğum kasabada çok yıllar önce bir ev ziyaretinde rafta duran kitaplar dikkatimi çekmişti. Onları incelerken birinin Arap harfleriyle basılmış Osmanlıca-Türkçe sözlük olduğunu gördüm. Bazı kelimelerin anlamlarına baktım ve birkaç sayfasının da fotokopisini almak istediğimi söyledim. Kasaba merkezindeki kırtasiye dükkanına gittiğimde, görevliye işaretlediğim sayfaları gösterdim. Yeşil bez ciltli, kapağında kabartmalı çok küçük desenleri olan kitap, Arapça harfleriyle yanımda duran adamın dikkatini çok çekmiş olacak ki, görevlinin elinden kitabı izin istemeden aldı. Sözlüğü eline alırken de herkesi duyacağı şekilde derin bir "Besmele" çekti ve Kur’an olduğunu düşünerek özel ilgi gösterdi. Bu arada sorgulayıcı bakışını da hissettim: "Kur’an fotokopisi çekilmeyecek kadar kutsaldır, neden fotokopisini çekerek sıradanlaştırıyorsun," der gibiydi. Kitabı açtı, sayfalarını çevirdi ama Kur’an’ın sayfa düzenine benzemediğini fark edince kafası karıştı; her sayfa iki sütuna ayrılmıştı, maddeler halinde yazılmıştı, hiçbir süslemesi yoktu ve sıradan bir kağıda basılmıştı. Adam sadece sayfa mizanpajının farklılığı ile "Bu Kur’an’a benzemiyor," diyebildi. "O bir Osmanlıca sözlük," dedim ve adamın elinden alıp görevliye verdim. "Ben de zannettim…" dedi ve çıktı gitti.

Bu olay, konumuzu ve yazı dizisinin ana fikrini oluşturuyor ve şöyle soruyoruz: "Türkiye'de ve İslam dünyasının genelinde Kur'an, içerik ve anlamdan bağımsız olarak neden büyüleyici ve keramet dolu bir nesne olarak algılanıyor? Neden anlaşılmayan bir dil bu kadar güçlü etki yaratıyor? Kur’an, neden fiziksel varlığı ilahi anlamların bütünleştiği ve bir araya geldiği simgesel bir güce sahip olduğuna inanılıyor? Anlamadan etkilenmenin psikolojik ve sosyal gerekçeleri nelerdir?"

***

Kur'an’ın İslam dünyasında ve Türkiye’de sadece okunacak bir metin değil, aynı zamanda fiziksel varlığı ile kutsallık ve mucize nesnesi olarak algılanması, din sosyolojisi, psikoloji ve antropoloji disiplinleriyle açıklanan çok boyutlu bir olgudur. Anlamı doğrudan kavranmayan bir dilin bu denli güçlü bir etki yaratmasının ve fiziksel varlığının ilahi güçle özdeşleştirilmesinin temel nedeni yalnızca anlam yoluyla değil, semboller, ritüeller, değerler, gelenekler, otorite, sezgi, inanç, hayal etme, çağrışım ve kolektif duygular yoluyla oluşan çok eski, yaygın evrensel davranışsal, duygusal, zihinsel eğilimlerdir.

İslam inancına göre Kur'an özü itibarıyla okunması, anlaşılması, üzerinde düşünülmesi ve hayata geçirilmesi gereken ilahi bir hitaptır. İlk vahyin "Oku" emriyle başlaması da bilgi, kavrayış ve bilinçli yöneliş vurgusu olarak yorumlanmıştır. Ancak tarihsel ve kültürel süreç içerisinde Kur'an'ın fiziksel varlığı ve dili ile taşıdığı mesaj arasında zamanla bir ilgi kayması yaşanmıştır. Kur’an’ın fiziksel varlığının, ilahi gücün toplandığı "tılsımlı" bir kitap olarak kabul edilmesi ile ekstra güçlerle donatılması durumu ortaya çıkmıştır.

Ana akım ilahiyat, Kur'an’ın bir "tılsımlı ve mucizevi nesne" haline getirilmesini eleştirir. Kitabın asıl amacının hidayet, rehberlik ve tefekkür (derin düşünmek) olduğu vurgulanır. Mesajı terk edip sadece kağıdına kutsallık atfetmenin, Kur'an'ın indiriliş amacına aykırı olduğu savunulur.

Bazı tasavvufi ve geleneksel yorumlarda ise, Kur'an'ın yazısına ve fiziki varlığına gösterilen bu saygıyı, Allah'ın sembollerine ve Allah’a hürmet olarak görür. Aşırıya kaçıp şirk boyutuna varmadığı sürece, varlığından bereket umulmasını psikolojik bir ihtiyaç ve dindarlık göstergesi olarak kabul ederler.

Bu nedenle bazı Müslüman düşünürler tarih boyunca şu eleştiriyi dile getirmiştir: Kur'an'ın asıl amacı, onun raflarda korunması veya ritüel bir nesne olarak yüceltilmesi değil, okunması, anlaşılması ve yaşanmasıdır. Onlara göre kitabın maddi varlığına gösterilen saygı anlamlı olmakla birlikte, bu saygının kitabın içerdiği Allah’ın buyruklarının, ahlaki ve düşünsel çağrının önüne geçmemesi gerekir.

Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk, Türkiye'de bu düşüncede olan en önemli öncülerinden biridir. Öztürk, İslam Nasıl Yozlaştırıldı ve Kur'an'daki İslam gibi eserlerinde, İslam toplumlarının en büyük sorununun "şekilcilik ve özden uzaklaşma," olduğunu savunmuştur: "Kur'an bir ‘hayat kılavuzu’ olarak okunmalıdır, ritüel nesnesi olarak değil. Dinin dili akıl ve bilim olmalıdır. Arap gelenekleri ve Emevi kültürü İslamiyet’ten ayrıştırılmalıdır." 

Öztürk’e göre Kur'an, duvara asılmak, mezarlıklarda anlamı bilinmeden okunmak veya fiziksel bir nesne olarak kutsanmak için gönderilmemiştir. "Anlamadan Okuma" geleneği ile Kur'an'ın bir "Sevap kaynağı" gibi görüldüğünü, manası üzerine düşünülmeden sadece seslendirilmesinin İslam'ın özüne aykırı olduğunu belirtir. Şekilcilik ile Kur'an'ın fiziksel kağıdına, cildine gösterilen aşırı ve hürmetkar yaklaşımın, onun amacı adalet, akıl ve ahlak mesajının önüne geçmesini sert bir dille eleştirir. Ona göre asıl saygı, kitabı yüksek bir yere asmak değil, içindeki emirleri hayata geçirmektir. Öztürk, İslam dünyasındaki geri kalmışlığın temel nedenlerinden birini "Arap kültürünün ve dilinin dinin kendisi haline getirilmesi" olarak görür. Arapçanın kutsal bir dil olmadığını, dilin kendisinin aşkın veya kutsal olmadığını, sadece bir iletişim aracı olduğunu vurgular. Kur'an'ın Arapça olmasının nedeninin, ilk hitap ettiği toplumun dili olmasından kaynaklandığını savunur (Fussilet Suresi 44. ayetin referansıyla). Öztürk, insanların dini kendi dillerinde öğrenmesi gerektiğini savunmuştur. Statükoyu korumayı amaçlayan muhafazakar din anlayışını "akıl dışı" ve devrimci olan Kur'an ruhuna aykırı bulmuştur.

***

Sosyoloji açısından bakıldığında burada işleyen mekanizmanın, kutsal kabul edilen anlamların zamanla onları temsil eden fiziksel nesnelere aktarılmasıdır. Sonuçta insanlar yalnızca metnin mesajına değil, mesajı özdeşleştirdiği somut taşıyıcısına da saygı göstermeye başlıyorlar.

İnsanlar çoğu zaman soyut fikirlere doğrudan bağlanmakta zorlanırlar,  bu nedenle soyut anlamlar somut sembollerde yoğunlaşıyor. Kur'an etrafındaki "anlamak mı, yoksa kutsal nesne olarak saygı göstermek mi," tartışması aslında daha genel insanlık tarihinin bir parçasıdır. Öncelikle İnsanlar, soyut bir inanç yerine gözle görebildikleri ve dokunabildikleri somut bir nesne üzerinden ilahi koruma altında hissetmeyi yeğlerler. Kutsal kitaplar duyusal ve gerçek olarak algılanan nesnelerdir. Böylece kutsal kitapların somut varlığı yani kağıdı, süslemeleri, mürekkebi, cildi ve seslendirilmesi içerdiği anlamlardan bağımsız olarak saygı gören, korunması gereken ve toplumsal algılarda manevi güç taşıyan semboller haline gelmiştir. Bu durum yalnızca İslam'a özgü olmayıp, birçok dinde kutsal metinlerin ve sembollerin zamanla metnin içeriğinden bağımsız bir kutsallık kazanması şeklinde gözlemlenen yaygın bir olgudur.

Antropolojik olarak insanlık, kutsal gücü somutlaştırma, yanında ve yakınında hissetme eğilimindedir. Sonuçta, kutsal olanı maddileştirme, ona dokunarak kutsanma isteği ve fiziksel varlığından koruma talep etme eğilimi, insanlığın evrensel dinsel davranış kalıplarından biridir. İnsan zihni boşlukları sevmez ve karşısındaki belirsizliği yapılandırılmış bir bilgiye ve anlama dönüştürmek ister. Soyut  olguyu düşünmeye çalışmak, zihin için tarifsiz bir sonsuzluğa bakmak gibidir dolayısıyla zihin tutunacak bir yer bulamaz. İnsan psikolojisi, korunma, güven, sevgi ve bağlılık hissetmek için karşısında bağ kurabileceği somutlaştırmalar arar. Tanrı’ya sarılamazsınız ama kutsal kitaplara sarılabilir, Hacerü'l-Esved taşına dokunuşu hissedebilirsiniz. Bu da Tanrı'yı insan için "ulaşılabilir" ve "ilişki kurulabilir" yapar.

 

Kur'an’ın, İncil’in, Tevrat’ın fiziksel varlığı, ilahi olanın yeryüzündeki nesnel temsili, kutsallığın tek bir fiziksel nesnede somutlaşmış hali olarak algılanmaktadır. Bu da, içeriği tam olarak bilinmese bile, ona yönelik derin saygı ve duygusal bağlılığın oluşmasını açıklayan temel nedenlerden biridir. Çünkü halk dindarlığı, soyut teoriler yerine somut, dokunulabilir ve hayatı doğrudan koruyan nesnelere yönelir.

***

Arapça okuma-yazma oranının düşük olan ve dilin anlaşılamadığı toplumlarda, kitabın içeriğinden ziyade fiziksel varlığına kutsallık atfedilmesi daha fazla gözlenmektedir. Anlam yerine mucize ve tılsım içerdiğine inanılan varlığına tutkuyla odaklanma söz konusudur. İlahi kelamın metinlerine duyulan aşırı saygı, zamanla onu dokunulmaz ve insan üstü bir koruyucu nesne statüsüne yükseltmiştir.

Türkiye'de insanların büyük çoğunluğu Kur'an Arapçasını doğrudan anlayamaz. Arapça anlaşılsın veya anlaşılmasın ama kutsal olarak kabul edildiği için çok kıymetli bir olgu olarak konumlanmıştır. Kur'an, doğumda, ölümde, cenazede, kandillerde, camilerde, ramazanda, dini içerikli eğitimde ve kurslarda, medyada, çocukların yetiştirilmesinde, aile içinde sürekli duyulur. Bu durumda metin sadece bir metin olmaktan çıkar, ilahi bağlantıları ile kutsal konuma yerleşir. Hayatın hem acılı, hem de sevinçli anlarına anlam katan işitsel, görsel, duygusal bağlantılar yaratır. Yas, kutlama veya yeni başlangıçlar gibi kriz anlarında kolayca ulaşılabilecek, kutsallığın atmosferine hemen dahil olunacak ritüelleri ve çağrışımları fiziksel varlığıyla hemen oluşturur.

***

Burada ilginç bir psikolojik unsur vardır. Bir metin tam anlaşılmadığında iki farklı sonuç ortaya çıkar; ya önemsiz bulunur ya da tersi derin ve gizemli algılanır. İkinci durum özellikle dinlerde ve inanç sistemlerinde sık görülür. Kutsal kitapların metni herkes tarafından kolayca anlaşılabiliyorsa, sıradan bir metin gibi algılanabilir ama anlaşılmayan dil gizem üretir, bilinmeyene karşı saygıyı artırır.

Bu mekanizma yalnızca İslam'da değil, Latince, İbranice dualarda, ayinlerde, metinlerde de görülmüştür. Orta Çağ Avrupa'sında halkın çoğu Latince bilmezdi ama kilise ayinlerinden çok etkilenirlerdi. Hindu geleneklerinde Sanskritçe mantraların anlamını bilmeyen milyonlarca kişi bunları kutsal kabul eder. Budizm'de de benzer durumlar görülür. İnsanlar, inançlarının derinliği, iç sesleri ve manevi arzularıyla fiziksel sembollere daha büyük anlamlar yüklerler.

Dini sistemlerdeki anlaşılmazlık retorik etkiyi azaltmaz aksine gizem hissi oluşturarak artırır. Kur’an’ın yapısında, ses estetiği, iç kafiye, ses tekrarları, ritmik duraklar, vurgular, fonetik uyumlar bulunur. Bu nedenle okuma sırasında Arapça bilmeyen biri bile sertlik, uyarı, merhamet, ihtişam gibi duygusal tonları hissedebilir. Doğrudan duyusal sistemler etkilenir ve huşu, korku, hayranlık, teslimiyet, duygularını uyandır. Anlamını bilinmediği halde kültürel ve inanç sempatisi olan her kişi Kur'an’ı derin bir manevi teslimiyet, kutsallık algısı ve iman psikolojisi eşliğinde dinler. Bu nedenle birçok kişi, "Ne söylendiğini anlamadım ama çok etkilendim," diyebilir. Fakat bu durumda hissedilen şey çoğunlukla "anlam" değil, "ses estetiği" ile hissedilen etkileşimin yarattığı bireysel ya da kolektif hassas atmosferdir. Kur'an’ın şiirsel yapısı, ses ve ritmin büyüsü, tecvid kuralları (hatasız ve güzel okuma), anlamı bilinmese dahi kültürel bir yatkınlık ve kolektif değer birliği olan insanların beyninde yatıştırıcı bir mistik müzikal etki yaratır. Burada etkin olan şey anlamdan çok, duyusal deneyime konu olan algıların kutsal olduğuna inanmak ve kendini kaptırmaktır. İnsan beyni, dili yalnızca bilgi olarak işlemez, inanç, otorite, gelenek ve alışkanlıklar ile kutsala dönüştürür.

***

Dinler tarihinde görüyoruz ki kutsal metinler, ilahiler, sesler, semboller veya nesneler sadece içerikleriyle değil, fiziksel varlıklarıyla da birer güç, koruma ve mucize kaynağı olarak algılanıyorlar.

Haçın Hristiyanlıktaki kullanımı fiziksel ve koruyucu algısıyla çok ilgilidir; nazardan, kazadan veya şerden korunmak için taşınır ya da duvara asılır. Mekanları kutsamak, kötülüğü ve şeytanı uzak tutmak için evlerin girişine veya boyuna asılır. Tarih boyunca ve günümüzde haçın hastaları iyileştirdiğine, mucizeler yarattığına ve kişiyi kutsadığına inanılır. Sadece haç sembolü değil, haç çıkarma eyleminin kendisi de fiziksel bir koruma kalkanı olarak görülür.

İslam'daki gibi Hristiyanlıkta da "Kutsal Emanetler" fiziksel varlığıyla mucize ve bereket getiren nesneler olarak kabul edilir.

Özellikle Ortodoks dünyasında kutsal kişiliklerin ve olayların resimleri (ikonalar) sadece sanatsal değil, ilahi enerjinin dünyaya açılan pencereleri olarak kabul edilir. İkonaların şifa dağıttığı inancı yaygındır.

Yahudilikte içinde Tevrat'tan ayetler yazılı olan küçük rulolar, evlerin kapı pervazına asılır. Yahudiler eve girip çıkarken buna dokunup öperler ve evi koruduğuna inanırlar. Kudüs'teki Ağlama Duvarı arasına sıkıştırılan kağıtlar geleneksel olarak Tanrı'ya yazılan kişisel dua ve temenni mesajlarının yanında Tevrat’tan da ayetleri içerir.

Hinduizm’de Tanrıların heykelleri sadece birer sembol değildir; yapılan ritüellerle Tanrı’nın o heykelin içinde bizzat göründüğüne inanılır. Hinduizm’de heykeller, doğrudan Tanrı'nın kendisi değil, Tanrı'nın görünmeyen enerjisinin somut birer yansıması ve aracıdır. Sonsuz bir Tanrı'ya (Brahman) zihnen odaklanmak zordur. Heykeller, inananların ibadet sırasında zihinlerini sabitlemelerini sağlayan görsel birer araç işlevi görür. Geometrik kutsal çizimler ve tılsımlar, mekanları kötü enerjiden korumak için duvara asılır veya taşınır.

Budizm’de üzerinde kutsal mantralar yazılı silindirler çevrildiğinde, o metinler hiç okunmasa bile fiziksel olarak dönmesiyle dünyaya pozitif enerji ve sevap yayıldığına inanılır.

***

İnsan psikolojisi, tam olarak çözemediği, hayatın travmalarından ve belirsizliğinden kaçmak, düzen hissini yaşamak  için "yüce" olduğunu kabul ettiği gizemli fenomenleri somutlaştırarak huşu, saygı, bağlantı, güven ve hayranlık hisseder. Akil ALPARSLAN 2026